Sait Faik Abasıyanık: Doğum Gününden Mark Twain’e 10 Anekdot
Sait Faik Abasıyanık, Ömer Seyfettin’den sonra Türk öykücülüğünün ikinci büyük durağı sayılıyor. Ama hayatı da öyküleri kadar beklenmedik: doğum günü kaynağına göre değişiyor, lisede bir iğne yüzünden sürgün ediliyor, bir öyküsü yüzünden askerî mahkemeye çıkıyor. Doğum gününe birkaç gün kala, ustanın hayatından on belgeli anekdot derledik.
Mürsel Çavuş
Sait Faik’in adını bugün bir vapur iskelesindeki heykelden, bir öykü ödülünden ya da ders kitaplarından tanıyoruz. Oysa yaşarken ne okul bitirebildi ne bir işte tutunabildi. Aşağıdaki anekdotların her biri ansiklopedi maddelerine, kurum kayıtlarına ya da akademik çalışmalara dayanıyor; yalnız “anlatılır ki” diye dolaşan hikâyeleri dışarıda bıraktık.
1. Sait Faik Abasıyanık’ın Doğum Günü: 18, 23 mü 25 Kasım mı?
Yazarın doğum yılı ve yeri tartışmasız: 1906, Adapazarı. Gün ise kaynağa göre değişiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki M. Orhan Okay maddesi 18 Kasım 1906 diyor. NTV’nin anma yazısı 23 Kasım’ı veriyor, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yazar sayfası ise 25 Kasım’ı.
Bookinton’un da daha önce 18 Kasım’ı esas aldığını hatırlatalım. Kısacası Sait Faik’in doğum gününü kutlamak isteyen bir okurun bir haftalık bir aralığı var (kutlamak için üç fırsat).
Babası Mehmed Fâik Bey, Kurtuluş Savaşı yıllarında Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti’nde çalışmış ve İstiklal Madalyası almıştı; 1922’de bir süre Adapazarı belediye başkanlığı da yaptı.
2. İğneciler Sınıfı: Bir Lisenin Bursa’ya Sürgünü
İstiklal’in derlediği anlatıya göre 1925’te İstanbul Erkek Lisesi’nin onuncu sınıfında Arapça öğretmeni Salih Hoca’nın sandalyesine bir iğne yerleştirildi. Hoca iğneyi fark etti, oturmadı ve dersi bıraktı. Suçlu bulunamayınca bütün sınıf cezalandırıldı: 41 öğrenci Bursa Lisesi’ne gönderildi.
Listede “228 Sait Efendi” diye geçen öğrenci, arkadaşlarının “sulu Sait” dediği gelecekteki öykücüydü. Aynı sınıfta ileride gazeteci olacak Hikmet Feridun Es ve Dışişleri Bakanı olacak İhsan Sabri Çağlayangil de vardı. Yıllar sonra iğneyi koyanın başka bir sınıftan olduğu anlaşıldı.
TDV maddesi de Sait Faik’in Bursa Lisesi’ne “disiplin cezasıyla” gittiğini ve okulu 1928’de orada bitirdiğini yazıyor.
3. İlk Öykü: Milliyet’te Uçurtmalar
Sait Faik lise yıllarında önce şiir, sonra öykü denedi. Yayımlanan ilk öyküsü “Uçurtmalar”, 9 Aralık 1929’da Milliyet gazetesinde çıktı. İlk şiiri “Hamal” ise 21 Ocak 1932’de Mektep dergisinde yayımlandı.
İlk kitabı Semaver 1936’da geldi. TDV maddesindeki bir sayı, onun öykücülüğünü özetliyor: Sait Faik’in 206 öyküsünün 169’u ben anlatıcıyla yazılmış.
4. Lozan’a Ekonomi Okumaya Gitti, Grenoble’da Bohem Oldu
1928’de Darülfünun Edebiyat Fakültesi’ne yazıldı, ama derslerden çok sokakları sevdi. Babası onu ekonomi okusun diye İsviçre’de Lozan’a gönderdi. Sait Faik oradan Fransa’da Grenoble’a geçti.
TDV’ye göre 1931–1934 arasında Grenoble’da düzensiz bir eğitim ve bohem bir hayat sürdü. Sonunda babası onu geri çağırdı; diploma almadan 1934’te Türkiye’ye döndü.
5. Öğretmen, Tüccar, Adliye Muhabiri
Döndükten sonra denediği her iş kısa sürdü. Halıcıoğlu’ndaki Ermeni Yetim Mektebi’nde Türkçe öğretmenliği yaptı. Babasının verdiği sermayeyle açtığı ticarethaneyi, Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre bir tahıl işini, yürütemedi.
Haber gazetesinde yalnız bir ay adliye muhabirliği yaptı. Ama o kısa sürenin ürünü kaybolmadı: muhabirlik yıllarında yazdığı 28 mahkeme röportajı, ölümünden sonra 1956’da Mahkeme Kapısı adıyla kitaplaştı.
1939’da babası ölünce mülklerin geliri ve yazılarıyla geçindi; hiç evlenmedi.
6. Çelme Davası: Bir Öykü Askerî Mahkemede
“Çelme” öyküsü ilk kez 1937’de Kurun’da yayımlandı. 1940’ta Varlık dergisinde yeniden çıkınca, okuru askerlikten soğuttuğu gerekçesiyle hakkında dava açıldı. Sait Faik askerî mahkemede yargılandı ve beraat etti.
M. Halil Sağlam ile Sevnur Korkut’un 2019 tarihli çalışması, “Çelme” ve “Kestaneci Dostum” öyküleri yüzünden sorgulanmanın yazarı daha da içine kapattığını yazıyor. Yazı yüzünden mahkemeye çıkan öteki yazarlar için Kalemine Mahkûm Olan, Hapis Yatan Yazarlar dosyamıza bakabilirsiniz.
7. Toplatılan Roman, Yeni Adıyla Geri Döndü
Sait Faik’in ilk romanı Medarı Maişet Motoru 1940’ta tefrika edildi, 1944’te kitap olarak çıktı. Kitap kısa sürede toplatıldı: TDV maddesi sıkıyönetimin eseri topladığını ve soruşturma açtığını, Sağlam ve Korkut ise toplatmanın Bakanlar Kurulu kararıyla yapıldığını yazıyor.
Roman sekiz yıl sonra, 1952’de Birtakım İnsanlar adıyla yeniden yayımlandı. İkinci romanı Kayıp Aranıyor ise 1953’te çıktı.
8. Mark Twain Derneği’nin Onur Üyesi
Mayıs 1953’te, ölümünden bir yıl önce, Sait Faik ABD’deki Mark Twain Derneği’nin onur üyeliğine seçildi. Bilgi TDV maddesinde de Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sayfasında da yer alıyor.
NTV’nin anma yazısı bu ilginin yalnız ona değil, Türk öykücülüğüne gösterilmiş bir ilgi olarak karşılandığını aktarıyor. Lüzumsuz Adam’ın yazarının bir yazarın Mark Twain’in adını taşıyan bir dernekten onur üyeliği alması, kendi öykülerinden birine benziyor.
9. “Yazmasam Deli Olacaktım”
Sait Faik’in en çok alıntılanan cümlesi bir mektuptan ya da söyleşiden değil, bir öyküden geliyor. Son Kuşlar (1952) kitabındaki “Haritada Bir Nokta”da anlatıcı yazmaktan kaçmaya çalışır, adada dolaşır, sonunda tütüncüden kalem kâğıt alır ve çakısıyla kalemini yontar. Öykü şu cümleyle düğümlenir: “Yazmasam deli olacaktım.”
Bugün bu cümle, Ara Güler’in çektiği şapkalı ve köpekli Sait Faik fotoğrafıyla birlikte magnetlere kadar basılıyor. Aynı kitabın adını taşıyan “Son Kuşlar” öyküsünün çocuklar için resimli uyarlamasını Son Kuşlar sayfamızda tanıttık.
10. Bir Annenin Vasiyeti: Müze, Ödül ve Darüşşafaka
Sait Faik 1945’te hastalandı, 1948’de siroz teşhisi kondu; 1951’de tedavi için Fransa’ya gitti ve kısa süre sonra döndü. 11 Mayıs 1954’te İstanbul’da öldü, Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi.
Annesi Makbule Hanım, oğlunun ölümünden altı ay sonra, 8 Kasım 1954 tarihli vasiyetinde mal varlığının çoğunu ve Sait Faik’in telif haklarını Darüşşafaka Cemiyeti’ne bıraktı. Burgazada’daki ev 22 Ağustos 1959’da müze olarak açıldı.
Adını taşıyan öykü ödülü ise 1955’ten beri veriliyor. Darüşşafaka 1964’ten bu yana düzenliyor, 2012’den beri Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları ile birlikte. Ödül her yıl yazarın ölüm yıl dönümü olan 11 Mayıs’ta açıklanıyor.
Hikâyenin son halkası 2025’te geldi. Sait Faik’in eserleri, ölümünün üzerinden 70 yıl geçtiği için 1 Ocak 2025’te telifsiz hâle geldi ve Darüşşafaka’nın telif geliri sona erdi. Ekonomim’in haberine göre İş Kültür, Can, İthaki ve Bilgi yayınevleri bu tarihten sonraki satışların telif payını Darüşşafaka’ya bağışlayacağını açıkladı. O yıl telifi düşen öteki yazarlar için 2025’te Telif Hakları Biten 20 Yazar yazımıza göz atabilirsiniz.
Sait Faik’i Okumaya Nereden Başlamalı?
Bu anekdotlardan sonra Sait Faik’i okumak isteyen için kısa bir yol haritası: Semaver (1936) erken dönemin toplumcu-gerçekçi öykülerini, Lüzumsuz Adam (1948) ve Son Kuşlar (1952) olgunluk dönemini, Alemdağ’da Var Bir Yılan (1954) ise gerçeküstüne kayan son öykülerini gösteriyor. Şiirlerini merak edenler için Şimdi Sevişme Vakti (1953) var.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre bütün eserleri 2003’te Yapı Kredi Yayınları tarafından yeniden yayımlandı; bugün telifsiz olduğu için birçok yayınevinden baskısı bulunuyor. Burgazada’ya giden okurun ilk durağı da bellidir: iskeledeki heykel ve müze ev. Daha önce Sait Faik’in adasını Yer gök Sait Faik hikâyeleri ile dolacak. yazımızda anlatmıştık.
Sık Sorulan Sorular
Sait Faik Abasıyanık ne zaman doğdu?
1906’da Adapazarı’nda doğdu. Gün kaynağa göre değişiyor: TDV İslâm Ansiklopedisi 18 Kasım, Kültür ve Turizm Bakanlığı 25 Kasım, NTV 23 Kasım diyor.
Sait Faik neden Bursa Lisesi’ne gitti?
İstanbul Erkek Lisesi’nde bir öğretmenin sandalyesine iğne konmasının ardından bütün sınıfıyla birlikte disiplin cezasıyla Bursa Lisesi’ne gönderildi; okulu 1928’de orada bitirdi.
Sait Faik’in toplatılan kitabı hangisi?
İlk romanı Medarı Maişet Motoru 1944’te çıktıktan sonra toplatıldı; 1952’de Birtakım İnsanlar adıyla yeniden yayımlandı.
Sait Faik hangi ödülü aldı?
Mayıs 1953’te ABD’deki Mark Twain Derneği’nin onur üyeliğine seçildi. Adını taşıyan Sait Faik Hikâye Armağanı ise ölümünden sonra, 1955’ten beri veriliyor.
Sait Faik Müzesi nerede?
Burgazada’da, yazarın ailesinin evinde. Müze 22 Ağustos 1959’da açıldı ve Darüşşafaka Cemiyeti tarafından yaşatılıyor.
Sait Faik’in kitapları telifsiz mi?
Evet. Ölümünün üzerinden 70 yıl geçtiği için eserleri 1 Ocak 2025’te telifsiz hâle geldi.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Sait Faik Abasıyanık (M. Orhan Okay)
- Kültür ve Turizm Bakanlığı – Abasıyanık, Sait Faik
- NTV – Çağdaş hikâyeciliğin köşe taşı: Sait Faik Abasıyanık
- İstiklal – Türk tedrisat tarihine geçen olay: İğneciler Sınıfı
- Vikipedi – Sait Faik Abasıyanık
- Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi – Sait Faik’in Hikâyelerinde Karakter Dönüşümü (M. Halil Sağlam, Sevnur Korkut)
- bianet – Bir insanı sevmekle başlar her şey
- Ekonomim – Yazmasam deli olacaktım (Handan Sema Ceylan)
- Türkiye İş Bankası – Sait Faik Abasıyanık Hikâye Armağanı
Diğer dosyaları okumak için tıklayın.
