Öğretmenler Günü’ne Doğru: Unutulmaz Öğretmenleri Anlatan 12 Kitap
Bazı öğretmenleri yıllar sonra bile adlarıyla hatırlarız; bazılarını ise yalnızca bir romanın sayfalarında tanırız. 24 Kasım Öğretmenler Günü’ne iki hafta kala, öğretmen konulu kitaplar arasından Türk ve dünya edebiyatından 12 unutulmaz öğretmen seçtik.
Mürsel Çavuş
Bir öğretmen bazen bir köyün kaderini değiştirir, bazen de bir çocuğa yalnızca okumayı sevdirir. Edebiyat ikisini de anlatır. Anadolu kasabalarında ders veren genç bir kız, haksızlığa karşı köylüyle birlikte direnen bir köy öğretmeni, yatılı okulun haylaz sınıfını yola getirmeye çalışan hocalar…
Bu listede romanlar, bir anı, bir biyografik roman ve bir eğitim klasiği var. Hepsinin ortak noktası, kapağı kapattıktan sonra aklınızda bir öğretmenin kalması.
Hazırsanız zil çaldı.
Öğretmen Konulu Kitaplar ve 24 Kasım
Türkiye’de Öğretmenler Günü’nün tarihi bir unvana dayanıyor. Mustafa Kemal, 24 Kasım 1928’de yürürlüğe giren Millet Mektepleri Talimatnamesi’yle Millet Mektepleri Başöğretmenliği’ni üstlendi. Gün, Atatürk’ün doğumunun 100. yılı olan 1981’den beri Öğretmenler Günü olarak kutlanıyor.
Harf devriminin ilk aylarında yeni alfabe sınıfların dışına da taşındı; aşağıdaki fotoğraflardan biri, bir ağaca asılmış harf çizelgesinin başındaki gençleri gösteriyor. Listemizdeki ilk kitaplar Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren Anadolu’nun öğretmenlerini anlatıyor.
1. Çalıkuşu – Reşat Nuri Güntekin
Künye: İnkılap Kitabevi
Türk edebiyatının en sevilen öğretmeni hiç kuşkusuz Feride. Okulda haylazlığı yüzünden “Çalıkuşu” diye anılan genç kız, nişanlısı Kamran’ın bir ihanetini öğrenince İstanbul’u bırakıp Anadolu’da öğretmenlik yapmaya karar verir. Gittiği her kasabada önce yadırganır, sonra sevilir.
Roman ilk kez 1922’de Vakit gazetesinde tefrika edildi. Yüz yılı aşkın süredir okunmasının sırrı belki de şu: Feride’nin günlüğü, bir öğretmenin ilk sınıfa girdiği günün heyecanını hâlâ tazeliğiyle taşıyor. Kitabın Bookinton’daki tanıtımı: Çalıkuşu.
2. Hababam Sınıfı – Rıfat Ilgaz
Künye: 516 sayfa · ort. 10,5 saat · Çınar Yayınları
Domdom Ali, Hayta İsmail, Badi Ekrem ve ötekiler… Öğretmenleri tarafından tembel, yaramaz, kopyacı diye suçlanan parasız yatılı öğrencilerin hikâyesi, Rıfat Ilgaz’ın yıllarca yatılı okullarda okuyup öğretmenlik yapmasının ürünü.
Ilgaz, eğitim sistemindeki aksaklıkları öğrencilerin gözünden anlatır; ama kitabın asıl kahramanları, bu sınıfı yola getirmeye çalışan öğretmenlerdir. Ertem Eğilmez’in uyarlamalarıyla bir kuşağın ortak hafızasına dönüşen sınıfı, bir de romandan okumak ayrı bir keyif (kahkahaların süresi okurdan okura değişir).
3. Bizim Köy – Mahmut Makal
Künye: 215 sayfa · ort. 4,5 saat · Literatür Yayıncılık
İvriz Köy Enstitüsü’nü bitirdikten sonra köy öğretmeni olarak çalışan Mahmut Makal, köyde tuttuğu notları 1950’de Bizim Köy adıyla yayımladı. Kitap, Varlık Yayınları’ndan çıktığında büyük yankı uyandırdı ve köy edebiyatının başlangıcı sayıldı.
Bu bir roman değil, bir öğretmenin gözlem defteri: Makal, 1947–1949 arasında köy öğretmeniyken gördüklerini kayda geçirdi. Varlık’ın kurucusu Yaşar Nabi önsözünde kitabın bir edebiyat eserinden çok bir rapor gibi okunması gerektiğini yazmıştı. Bir öğretmenin gözünden 1940’ların Anadolu köyünü merak edenler kaçırmasın.
4. Onuncu Köy – Fakir Baykurt
Künye: 343 sayfa · ort. 7 saat · Literatür Yayıncılık
Fakir Baykurt da bir köy enstitüsü çıkışlı: 1948’de Gönen Köy Enstitüsü’nü bitirdi ve köy öğretmeni oldu. 1961 tarihli Onuncu Köy, Damalı köyünün öğretmenini anlatır. Köylüyü yanına alıp haksızlığa ve yolsuzluğa karşı durduğu için yerinden edilen öğretmenin yolu, adını romana veren onuncu köye düşer; orada da aynı mücadele onu bekler.
Kayırmacı bürokrasiye ve bağnazlığa karşı direnen bir öğretmenin hikâyesi, bugün de güncelliğini koruyor. Kitabın Bookinton’daki tanıtımı: Onuncu Köy.
5. Karartma Geceleri – Rıfat Ilgaz
Künye: 264 sayfa · ort. 5,5 saat · Çınar Yayınları
Rıfat Ilgaz bu kez sınıfın dışına, İkinci Dünya Savaşı yıllarının karartılmış İstanbul sokaklarına götürüyor. Şair ve edebiyat öğretmeni Mustafa Ural, yazdığı ve toplatılan şiir kitabı yüzünden aranmaktadır. Hastadır, hemen teslim olmak istemez; eş dost evlerine sığınır.
Bir öğretmenin kaçış hikâyesi üzerinden 1940’ların Türkiye’sine bakan roman, bir öğretmeni kara tahtadan uzakta, bir ülkenin sıkıntılı yıllarında gösteriyor. Romandan uyarlanan film de ilgi gördü.
6. Bir Bilim Adamının Romanı – Oğuz Atay
Künye: 283 sayfa · ort. 5,5 saat · İletişim Yayınları
Oğuz Atay, Tutunamayanlar’ın yazarı olarak bilinir; ama bir de hocasını anlattığı bir kitabı var. Bir Bilim Adamının Romanı, Atay’ın hocası Prof. Mustafa İnan’ın (1911–1967) hayatını biyografik roman biçiminde anlatıyor.
Halktan gelen bir çocuğun uluslararası tanınan bir bilim insanına dönüşmesini anlatan kitapta, İnan’ın yaşamından kesitler sunan bir fotoğraf albümü de yer alıyor. Önsözü Cahit Arf’e ait. Öğrencisinin kaleminden bir öğretmen portresi okumak isteyenlere.
7. Şeker Portakalı – José Mauro de Vasconcelos
Künye: Can Yayınları · Portekizce aslından çeviren: Emrah İmre (ilk Türkçe çeviri: Aydın Emeç)
Beş yaşındaki Zezé’nin portakal fidanıyla dostluğu kadar okuldaki günleri de unutulmaz. Haylaz ama kalbi kocaman bu çocuğun okulda en çok güvendiği yetişkinlerden biri, öğretmeni Cecília.
Türkçede ilk kez 1983’te Aydın Emeç çevirisiyle yayımlanan kitap, bugün Emrah İmre’nin yeni çevirisiyle okunuyor. Ekim 2026’da 159. baskısına ulaşmış bir kitap, Türkiye’de kaç kuşağın çocukluğuna eşlik ettiğini kendi kendine anlatıyor. Kitabın Bookinton’daki tanıtımı: Şeker Portakalı.
8. Matilda – Roald Dahl
Künye: Can Çocuk Yayınları · Çeviren: Lale Akalın
Çok küçük yaşta okumayı söken, kütüphanedeki kitapları birer birer bitiren Matilda okula başladığında iki büyükle karşılaşır: çocuklardan nefret eden, korkunç bir okul müdiresi ve Matilda’nın yeteneğini ilk fark eden, ona sahip çıkan sınıf öğretmeni Bayan Honey.
Roald Dahl’ın kara mizahı burada da yerinde: Kötüler gerçekten kötü, iyiler sessiz ama inatçı. Çocuklarla birlikte okunacak bir öğretmen hikâyesi arıyorsanız ilk durak burası. Kitabın Bookinton’daki tanıtımı: Matilda.
9. Harry Potter ve Felsefe Taşı – J. K. Rowling
Künye: Yapı Kredi Yayınları · Çeviren: Ülkü Tamer
Bir okulu ve onun öğretmenlerini bu kadar çok okura sevdiren başka bir dizi var mı? Hogwarts’ın sert ama adil profesörleri, dizinin ilk kitabından itibaren Harry kadar akılda kalıyor.
Yedi kitaplık dizinin ilkini Türkçeye Ülkü Tamer çevirdi. Kimi öğretmenin kimin tarafında olduğunu son sayfaya kadar bilemediğiniz kitap, yetişkin okurları da sınıfa geri çağırıyor.
10. Mucize – R. J. Palacio
Künye: 336 sayfa · ort. 6,5 saat · Pegasus Yayınları · Çeviren: Berna Sirman
Yüzündeki farklılık yüzünden okula hiç gitmemiş August Pullman, beşinci sınıfta ilk kez bir okula başlar. Sınıf arkadaşlarının bakışları kadar, İngilizce öğretmeni Bay Browne’un her ay tahtaya yazdığı ilkeler de onun okul yılını şekillendirir.
Palacio’nun ilk romanı, dünya genelinde iki milyonu aşkın sattı ve devam kitaplarıyla bir diziye dönüştü. Okul hayatını “nezaketi seçmek” üzerinden düşünen bir kitap.
11. Okul Sıkıntısı – Daniel Pennac
Künye: 288 sayfa · ort. 6 saat · Can Yayınları · Çeviren: Barış Behramoğlu
Kötü bir öğrenci öğretmen olursa ne olur? Daniel Pennac, okulda “tembel” damgası yemiş bir çocukken sonradan öğretmen olur ve bu kitapta her iki tarafı da anlatır.
Otobiyografik kitap, başarısızlığın yarattığı sıkıntıyı sıcak ve esprili bir dille ele alıyor; Fransa’da Renaudot Ödülü’nü kazandı. Hem öğretmenlerin hem de “ben okul insanı değilim” diyen herkesin okuması gereken bir kitap.
12. Emile ya da Eğitim Üzerine – Jean-Jacques Rousseau
Künye: 768 sayfa · ort. 15,5 saat · İş Bankası Kültür Yayınları · Çeviren: Yaşar Avunç
Listeyi bir eğitim klasiğiyle kapatalım. Rousseau, 1762’de yayımlanan Emile’de hayali bir öğrencinin doğumdan yetişkinliğe kadar nasıl eğitilmesi gerektiğini anlatır. Kitap eğitimin yanı sıra dönemin toplumsal, siyasal ve dinsel kurumlarını da eleştirir.
Rousseau önsözde bu yapıtı düzensiz bir gözlemler derlemesi olarak tanımlar ve düşüncelerinin yanlış olabileceğini kabul eder. Okurdan beklediği, kendi iyi fikirlerinin doğmasıdır. Kalın ama bölüm bölüm okunabilen bir kitap; öğretmen adayları için özellikle.
Daha Fazlası: Öğretmen Olan Yazarlar
Listedeki yazarların bir kısmı kara tahtanın önünde de durdu: Rıfat Ilgaz, Mahmut Makal ve Fakir Baykurt öğretmenlik yaptı. Öğretmen yazarları ayrıntılı anlattığımız Öğretmen Olan Yazarlar: Samed Behrengi ve Rıfat Ilgaz yazımıza ve beyaz perdeye uzanan örnekleri derlediğimiz Türk Edebiyatında Filme Uyarlanmış Öğretmen Temalı Romanlar listemize de göz atabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Öğretmenler Günü neden 24 Kasım’da kutlanıyor?
Mustafa Kemal, 24 Kasım 1928’de yürürlüğe giren Millet Mektepleri Talimatnamesi’yle Millet Mektepleri Başöğretmenliği’ni üstlendi. Bu tarih 1981’den beri Öğretmenler Günü olarak kutlanıyor.
Öğretmen konulu en bilinen Türk romanı hangisi?
Reşat Nuri Güntekin’in 1922’de Vakit gazetesinde tefrika edilen Çalıkuşu romanı, Anadolu’da öğretmenlik yapan Feride’yi anlatır ve en çok okunan öğretmen romanlarından biridir.
Köy öğretmenlerini anlatan kitaplar hangileri?
Mahmut Makal’ın Bizim Köy ve Fakir Baykurt’un Onuncu Köy kitapları, köy enstitüsü çıkışlı öğretmenlerin gözünden Anadolu köylerini anlatır. İkisi de Literatür Yayıncılık’tan çıkıyor.
Çocuklarla birlikte okunacak öğretmen konulu kitaplar var mı?
Roald Dahl’ın Matilda’sı (Can Çocuk), R. J. Palacio’nun Mucize’si (Pegasus) ve Şeker Portakalı (Can) çocuklarla birlikte okunabilecek öğretmen hikâyeleri arasında.
Öğretmenler Günü’nde öğretmene hangi kitap hediye edilir?
Öğretmenliği anlatan bir kitap iyi bir seçim olabilir: Daniel Pennac’ın Okul Sıkıntısı hem öğrenciyi hem öğretmeni anlatır; Oğuz Atay’ın Bir Bilim Adamının Romanı ise bir öğrencinin hocasına yazdığı uzun bir saygı mektubu gibidir.
Sizin aklınızda kalan öğretmen hangi kitaptan?
Kaynaklar
- Vikipedi – Öğretmenler Günü
- İnkılap Kitabevi – Çalıkuşu
- Çınar Yayınları – Hababam Sınıfı
- Literatür Yayıncılık – Bizim Köy
- Literatür Yayıncılık – Onuncu Köy
- Çınar Yayınları – Karartma Geceleri
- İletişim Yayınları – Bir Bilim Adamının Romanı
- Can Yayınları – Şeker Portakalı (Can Modern, künye sayfası)
- Can Yayınları – Matilda
- Yapı Kredi Kültür Sanat – Harry Potter ve Felsefe Taşı
- Pegasus Yayınları – Mucize
- Can Yayınları – Okul Sıkıntısı
- İş Bankası Kültür Yayınları – Emile ya da Eğitim Üzerine
Diğer kitap öneri listelerini okumak için tıklayın.
