2027’de Telif Hakları Biten 10 Yazar

Her yılbaşında kitapçı raflarında sessiz bir bayrak yarışı başlar: ölümünün üzerinden 70 yıl geçen yazarların eserleri herkesin basımına açılır. 1 Ocak 2027’de sıra, 1956’da hayatını kaybeden yazarlarda. Listede Çalıkuşu da var, Winnie-the-Pooh da. Peki 2027’de raflarda kimleri daha sık göreceğiz?

Mürsel Çavuş

Ülkemizde, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun 27. maddesine göre eserler, sahibinin yaşadığı sürece ve ölümünden sonra 70 yıl süreyle korunur. Kanun’un 26. maddesi ise telif hakkının, yazarın öldüğü yılı izleyen yılın ilk gününden başlatılacağını söyler. Yani 1956’nın herhangi bir gününde ölen bir yazarın hakları 31 Aralık 2026 gece yarısı sona erer.

Bu, eserin sahipsiz kaldığı anlamına gelmiyor. Yazarın adı kapakta durmaya devam eder, eser değiştirilerek sunulamaz. Değişen tek şey, kitabı basmak için artık mirasçılardan ya da hak sahibi yayınevinden izin almanın gerekmemesi…

Önemli bir ayrıntı daha: çeviriler ayrı birer eserdir. Brecht’in oyunları kamu malı olsa da yaşayan bir çevirmenin Türkçesi korunmaya devam eder mesela. Yeni baskılar için çoğu zaman yeni çeviri gerekir.

Bookinton olarak 2025’te de 2025’te Telif Hakları Biten 20 Yazar listesini hazırlamıştık. Bu yıl, 2027’de adını daha sık duyacağımız 10 yazarı derledik.

1. Reşat Nuri Güntekin

Künye: Çalıkuşu · 384 sayfa · ort. 7,5 saat · İnkılap Kitabevi

Feride’yi tanımayan var mı? 1922’de önce Vakit gazetesinde tefrika edilen, aynı yıl kitap olarak basılan Çalıkuşu, Anadolu’ya öğretmen olarak giden genç bir kadının hikâyesiyle Cumhuriyet’in ilk çok okunan romanlarından biri oldu. Reşat Nuri, UNESCO’da Türkiye temsilcisi olarak bulunduğu yıllarda yakalandığı akciğer kanserinin tedavisi için gittiği Londra’da, 7 Aralık 1956’da öldü. Yaprak Dökümü, Yeşil Gece ve Acımak da 2027’den itibaren her yayınevinin basabileceği romanlar arasında.

Listenin en büyük değişikliği belki de burada yaşanacak: okul okuma listelerinin değişmez adı için 2027’de çok sayıda yeni baskı görmemiz şaşırtıcı olmaz.

2. Cahit Sıtkı Tarancı

Künye: Otuz Beş Yaş (Bütün Şiirleri) · 276 sayfa · Derleyen: Asım Bezirci · Can Yayınları

“Yaş otuz beş! Yolun yarısı eder.” Bu dizeyle başlayan “Otuz Beş Yaş”, 1945’te CHP’nin düzenlediği şiir yarışmasında birinci oldu ve Cahit Sıtkı’yı bir anda geniş okur kitlesine tanıttı. 1954’te geçirdiği hastalık onu konuşamaz ve kımıldayamaz hâle getirdi. Tedavi için götürüldüğü Viyana’da, 12 Ekim 1956’da, 46 yaşında öldü. Ömrümde Sükût, Otuz Beş Yaş ve Düşten Güzel, ölüm ve yaşama sevinci arasında gidip gelen bir şiirin üç durağı. Şiirleri yılda birkaç kez yeniden keşfedilen bir şair için 2027, yeni seçkiler yılı olabilir.

3. Ercüment Ekrem Talu

Künye: Gemi Arslanı · 262 sayfa · ort. 5 saat · Kafka Kitap, 2025

Bir İranlı tüccar ve onun saf İstanbullu yol arkadaşı: Meşhedi ile Torik Necmi’nin maceraları, Ercüment Ekrem’in en çok okunan kahramanlarıydı (Meşhedi kitaplarının bugün baskıda olanı yok). Araba Sevdası’nın yazarı Recaizade Mahmud Ekrem’in oğlu olan Talu, Galatasaray’dan sonra hukuk okudu, Paris’te siyasal bilgiler eğitimi aldı ve gazeteciliği mizahla birleştirdi. 16 Aralık 1956’da öldü. Kafka Kitap’ın 2025’te ilk kez Latin harfleriyle bastığı Gemi Arslanı, bu yeniden keşfin ilk örneklerinden. Bugün adı babasının gölgesinde kalan bir mizahçı için telifin sona ermesi, unutulmuş tefrikaların yeniden gün yüzüne çıkması demek. Üstelik bu kitabı Mahir Ünsal Eriş’in titiz çalışmasıyla Kafka Kitap’tan okuyabilirsiniz.

4. Bertolt Brecht

Künye: Cesaret Ana ve Çocukları · 136 sayfa · ort. 2,5 saat · Çeviren: Ayşe Selen · Everest Yayınları

“Mack the Knife”ı (Bıçak Mackie) mırıldanmış ama kaynağını bilmeyenler için hatırlatalım: şarkı, Brecht’in 1928’de Berlin’de sahnelenen Üç Kuruşluk Opera’sından çıktı. Seyircinin karakterle özdeşleşmesini değil, sahnede olana eleştirel mesafeyle bakmasını isteyen “epik tiyatro” anlayışı, 20. yüzyıl tiyatrosunun yönünü değiştirdi. Cesaret Ana ve Çocukları, Galileo’nun Yaşamı ve Kafkas Tebeşir Dairesi bu anlayışın en çok oynanan örnekleri. Brecht, 14 Ağustos 1956’da Doğu Berlin’de öldü. Türkiye’de neredeyse her sezon bir Brecht oyunu sahneye çıkıyor. 2027’den sonra hak sorunu, yalnızca çeviri üzerinden konuşulacak.

5. A. A. Milne

Künye: Winnie the Pooh · 164 sayfa · ort. 3,5 saat · Çeviren: Aslı Konaç · Yapı Kredi Yayınları

Winnie-the-Pooh ABD’de 2022’de kamu malı oldu ve ilk iş olarak bir korku filmine dönüştü (Winnie-the-Pooh: Blood and Honey). Ancak Milne 31 Ocak 1956’da öldüğü için yaşam artı 70 yıl kuralını uygulayan İngiltere’de ve Türkiye’de metin, ancak 1 Ocak 2027’de serbest kalıyor. Bir de çizim meselesi var: İngiltere Fikri Mülkiyet Ofisi’ne göre Pooh’yu ilk kez çizen E. H. Shepard 1976’da öldüğü için özgün çizimler 2047’ye kadar korunuyor. Kırmızı tişörtlü Pooh ise Disney’in tescilli markası. Yani 2027’de Milne’in öyküleri serbest, ayının tanıdık görünümü değil. (Shepard çizimli YKY baskısı da şu sıralar tükenmiş.)

6. Robert Walser

Künye: Jakob von Gunten · 145 sayfa · ort. 3 saat · Çeviren: Gül Gürtunca · Jaguar Kitap

Kafka’nın severek okuduğu yazarlardan biri olarak bilinen İsviçreli Robert Walser, hayatının son 23 yılını bir akıl hastanesinde geçirdi. 25 Aralık 1956’da, alışkanlık hâline getirdiği uzun yürüyüşlerinden birinde, Herisau yakınlarında kalp krizi geçirdi. Cesedini karların içinde çocuklar buldu. Jakob von Gunten, uşak yetiştiren tuhaf bir okula yazılan, küçük olmayı bir varoluş biçimine dönüştüren genç bir adamın günlüğü. Kısa metinleri ve ince romanlarıyla Walser, bir oturuşta okunup uzun süre akıldan çıkmayan yazarlardan.

7. Julien Benda

Künye: Aydınların İhaneti · 189 sayfa · ort. 4 saat · Çeviren: Cem Soydemir · Doğu Batı Yayınları

Aydının görevi nedir: iktidarın ve kalabalığın tutkularına ses vermek mi, evrensel değerleri savunmak mı? Fransız düşünür Julien Benda, 1927’de yayımladığı Aydınların İhaneti (La Trahison des clercs) ile bu soruyu sordu ve yaklaşık bir asırdır cevabı tartışılıyor. Benda’ya göre milliyetçi ve siyasi tutkulara teslim olan düşünür, kendi işini terk etmiş olur. 7 Haziran 1956’da ölen Benda’nın kitabı, aydın tartışmalarının alevlendiği her dönemde Türkiye’de de yeniden gündeme geliyor.

8. Giovanni Papini

Künye: Gog · 244 sayfa · ort. 5 saat · Çeviren: Fikret Adil · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Fütürizmin önde gelen isimlerinden olan, ardından Katolikliğe dönüp İsa’nın Hikâyesi’ni (Storia di Cristo, 1921) yazan Floransalı Giovanni Papini, edebiyat tarihinin en çok fikir değiştiren yazarlarından biri. 1931’de yayımladığı Gog, Büyük Savaş yıllarında servet edinip dünyayı dolaşan zengin bir Amerikalının gözünden sanatı, bilimi ve ünlüleri hicvediyor. Papini 8 Temmuz 1956’da Floransa’da öldü. Fikret Adil çevirisiyle İş Kültür’ün Modern Klasikler dizisinde yer alan Gog’un baskısı şu an tükenmiş görünüyor. 2027 yeni baskılar için iyi bir vesile.

9. Muhammed Hüseyin Heykel

Künye: Hz. Muhammed’in Hayatı · 672 sayfa · ort. 13,5 saat · Kitabevi Yayınları, 2015

Mısırlı yazar, gazeteci ve siyasetçi Muhammed Hüseyin Heykel’in 1913’te “Mısırlı bir köylü” takma adıyla yayımladığı Zeyneb, çoğu kaynakta ilk modern Arapça roman olarak anılır. Ancak Türkiye’de Heykel’i asıl tanıtan kitap, 1935 tarihli Hz. Muhammed biyografisi oldu. 8 Aralık 1956’da ölen yazarın bu eserinin ilk Türkçe çevirisi Ömer Rıza Doğrul imzasıyla 1945’te yayımlandı. 2027’den sonra yeni çeviriler için hak engeli kalmıyor.

10. Aleksandr Fadeyev

Künye: Yenilgi (Razgrom) · 250 sayfa · ort. 5 saat · Çeviren: Nadiye R. Çobanoğlu · Yar Yayınları

Sovyet Yazarlar Birliği’nin 1946–1954 arasındaki başkanı Aleksandr Fadeyev, 1945’te yazdığı Genç Muhafızlar ile Stalin Ödülü aldı. Nazi işgali altındaki Krasnodon’da direnen gençleri anlatan roman, partinin rolünü yeterince göstermediği gerekçesiyle eleştirilince yazar romanı yeniden yazdı. Kruşçev’in Stalin’i eleştirdiği konuşmadan yaklaşık üç ay sonra, 13 Mayıs 1956’da, Peredelkino’daki evinde intihar etti. Türkçede bugün bulunabilen kitabı, İç Savaş yıllarında bir partizan birliğinin dağılışını anlatan Yenilgi. Genç Muhafızlar’ın güncel bir Türkçe baskısına ise rastlamadık. Hem edebiyatın hem de edebiyat bürokrasisinin içinde olan bir yazarın romanları, bugün 20. yüzyıl Sovyet tarihinin belgesi olarak da okunuyor.

ABD’de takvim farklı işliyor

Yaşam artı 70 yıl kuralı her ülkede geçerli değil. ABD’de 1931–1963 arasında yayımlanıp telifi yenilenen eserler, yayımlandıkları yıldan 95 yıl sonra kamu malı olur. Bu yüzden 1 Ocak 2027 tarihinde ABD’de 1931’de yayımlanan eserler serbest kalıyor: Pearl S. Buck’ın The Good Earth’ü ve William Faulkner’ın Sanctuary’si bunlardan yalnızca ikisi. Ancak Buck 1973’te, Faulkner 1962’de öldüğü için bu romanların Türkiye’deki telif süresi devam ediyor.

Siz 2027 yılında hangi kitabın yeni baskısını görmek isterdiniz?

Kaynaklar

• T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi – 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Güntekin, Reşat Nuri
• İnkılap Kitabevi – Çalıkuşu
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Tarancı, Cahit Sıtkı
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Ercümend Ekrem Talu
• Everest Yayınları – Cesaret Ana ve Çocukları
• UK Intellectual Property Office Blog – A bear of very little copyright
• Yapı Kredi Yayınları – Winnie the Pooh
• Jaguar Kitap – Jakob von Gunten
• VQR – The Many Deaths of Robert Walser
• Doğu Batı Yayınları – Aydınların İhaneti
• Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Gog
• Wikipedia – Giovanni Papini
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Heykel, Muhammed Hüseyin
• Yar Yayınları – Yenilgi
• Wikipedia – Alexander Fadeyev
• Cornell University Library – Copyright Term and the Public Domain in the United States

Diğer haberleri okumak için tıklayın.