Atatürk’ün Kaleminden: Selanik’teki Talimnameden Geometri’nin Terimlerine

Bir yüzbaşının Selanik’te çevirdiği talimnameyle başlayan bir yazı hayatı, Dolmabahçe’de el yazısıyla tamamlanan bir geometri kitabıyla bitiyor. Arada toplatılıp imha edilen bir kitap, 36,5 saatte okunan bir nutuk ve başkasının adıyla basılan bir ders kitabı var. Ölümünün 88. yılında, Atatürk’ün kaleminden çıkan kitapları ve bugün hangi baskılarla okunabildiklerini derledik.

Mürsel Çavuş

Atatürk’ü okuyan biri olarak tanıyoruz. Oysa kütüphanesindeki binlerce kitabın yanında, kendi yazdığı ve çevirdiği kitaplardan oluşan küçük ama şaşırtıcı bir raf da var. Bu rafın yarısı askerlik üzerine. Öteki yarısında bir tarih, bir yurttaşlık kitabı, bir dil denemesi ve bir geometri kitabı duruyor.

Hadi bu rafa yıl yıl bakalım.

1908–1916: Bir Kurmayın Talimnameleri

Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) ve Millî Eğitim Bakanlığı, Atatürk’ün askerî eserlerini altı başlıkta sayıyor. Hepsi Osmanlıca yazıldı; Latin harfleriyle ilk kez 1959’da, Türkiye İş Bankası’nın Atatürk’ün Askerliğe Dair Eserleri kitabında bir araya geldi.

İlk kitap bir çeviri. 1908’de Selanik’te 3. Ordu karargâhında görevli Kurmay Kıdemli Yüzbaşı Mustafa Kemal, Alman general Litzmann’ın talimnamesinin ilk bölümünü Almancadan çevirdi: Takımın Muharebe Talimi. Başına yazdığı uzun önsöz şu cümleyle açılıyor: “Muharebede komuta ve ateş idaresinde en küçük birlik kural olarak takımdır.” Aynı kitabın bölük kısmını da 1912’de Bölüğün Muharebe Talimi adıyla çevirdi.

Bir tatbikatın günlüğü. 1909’da Makedonya’daki Cumalı Ordugâhı’nda yapılan on günlük süvari tatbikatına katıldı. Gözlemlerini, komutanların eleştirilerini ve meseleleri gün gün yazdı; 39 sayfa metin ve yedi krokiden oluşan Cumalı Ordugâhı aynı yıl Selanik’te basıldı. 1911’de 5. Kolordu’daki görevi sırasında Selanik ile Kılkış arasındaki tatbikatı değerlendirdiği Tabiye Tatbikat ve Seyahati’ni yazdı.

Çanakkale’den çıkan dersler. 1916’da Edirne’de basılan yedi sayfalık Tabiye Meselesinin Halli ve Emirlerin Suret-i Tahririne Dair Nesayih, Çanakkale deneyimine dayanıyor. Mustafa Kemal’e göre Arıburnu ve Anafartalar’da aldığı raporların hiçbirinde düşmanın kuvveti doğru anlaşılamamıştı; bu yüzden kararı düşmanın tahmini kuvvetinden çok “görev ve durum” verdirmeliydi. Aynı yıl 16. Kolordu Komutanı olarak askerî eğitim üzerine Ta’lîm ve Terbiye-i Askeriyye Hakkında Nokta-i Nazarlar’ı yazdı.

1914–1918: Toplatılan Kitap

Zabit ve Kumandan ile Hasbıhal, bir arkadaşa verilmiş cevap. Mahalle, okul ve silah arkadaşı Nuri Conker, Zabit ve Kumandan adlı kitabını yayımlayınca Mustafa Kemal onu okur okumaz yanıtını yazdı. Millî Eğitim Bakanlığı’na göre yazım 1914’te, Sofya’da askerî ataşeyken yapıldı; savaş yüzünden ertelenen kitap 1918’in sonunda İstanbul’da basıldı.

Konusu iyi yöneticilik: Ordunun başarısızlığına çözüm olarak komuta kademelerini gösteriyor, subaylar için bilgi, cesaret ve kendi başına karar alabilmeyi savunuyor. Son bölümde Trablusgarp’taki silah arkadaşlarını anıyor.

Mustafa Kemal Anadolu’ya geçtikten sonra Damat Ferit Hükümeti kitabı toplatıp imha ettirdi. Kitabın ikinci hayatı 1956’da başladı: Hasan Âli Yücel, Hasbıhal’i İş Bankası Kültür Yayınları’nın ilk kitabı olarak yayımladı.

1927: 36,5 Saatlik Nutuk

Atatürk, Nutuk’u Cumhuriyet Halk Fırkası’nın İkinci Büyük Kongresi’nde, 15–20 Ekim 1927 arasında altı günde okudu. Okuma toplamda yaklaşık 36,5 saat sürdü. Mehmet Kılıç’ın gün gün dökümüne göre en kısa gün 5 saat 32 dakika, en uzun gün 6 saat 24 dakikaydı.

Metne 1927’nin başında Ankara’da başlamış, İstanbul’da bitirmişti. Afet İnan’ın aktardığına göre müsveddelerin hemen her sayfasında düzeltme ve ekleme var. İki sayfa hariç: Müsveddenin son iki yaprağındaki Gençliğe Hitabe, Atatürk’ün kendi el yazısıyla ve neredeyse hiç düzeltme yapılmadan yazılmış.

İlk baskı Arap harfleriyle iki cilt hâlinde çıktı; biri metin, öteki belgeler (Vesikalar). Üzerinde 1927 yazsa da kitap 1928’de yayımlandı. Atatürk basım hakkını Türk Tayyare Cemiyeti’ne, bugünkü Türk Hava Kurumu’na bağışladı. Latin harfli ilk baskı 1934’te geldi.

1930: Başkasının Adıyla Basılan Kitap

Medenî Bilgiler’in kapağında Afet İnan’ın adı yazıyor. Hikâyeyi İnan, Atatürk’ün ölümünün 25. yılında Türk Tarih Kurumu’nda yaptığı konuşmada anlattı. 1929–30 ders yılında Musiki Muallim Mektebi’nde yurt bilgisi okutmaya başlamıştı. Atatürk ders kitabını yeterli bulmadı; önce Fransız lisesinin yurttaşlık kitabından çeviriler istedi, sonra bölümlerin bir kısmını bizzat yazdı.

İnan’ın ifadesiyle kitaplar “benim ismimle çıkmış olmasına rağmen” Atatürk’ün fikirlerinden doğmuştu ve üslup “tamamen kendisine” aitti. 1930’daki bir baskıda “Mutedil Devletçilik” ifadesindeki “Mutedil” sözcüğü silindi, ilk sayfaya Atatürk’ün el yazısıyla bir ekleme yapıldı. Kitap 1931’de ortaokullarda okutulmak üzere basıldı.

Aynı dönemin bir de dil kitabı var: 1935’te yazar adı olmadan basılan Etimoloji, Morfoloji ve Fonetik Bakımından Türk Dili, sonradan Güneş-Dil Teorisi diye anılacak görüşün metni.

1937: Geometri ve Terimleri

Son kitap, Atatürk’ün en çok kullandığımız kitabı olabilir; çünkü sözcüklerini her gün söylüyoruz. Atatürk Geometri’yi 1936–37 kışında Dolmabahçe Sarayı’nda kendi eliyle yazdı. Kitap 1937’de yazar adı olmadan basıldı; iç kapağında “geometri öğretenlerle, bu konuda kitap yazacaklara kılavuz” olduğu yazıyor.

Kitabın asıl mirası terimleri. TDK’nın uzmanlarından A. Dilâçar’ın önsözüne göre Atatürk’ün türetip kitaba koyduğu terimlerden bazıları şunlar: açı, üçgen, dörtgen, köşegen, çember, teğet, yatay, düşey, yamuk, ikizkenar, artı, eksi, çarpı, bölü, toplam, oran, türev, alan.

Farkı görmek için bir tanım yeter. Eskiden “bir müsellesin mesaha-i sathiyyesi, kaidesiyle irtifaının hâsıl-ı darbının nısfına müsavidir” deniyordu. Geometri bunu şöyle yazdı: “Bir üçgenin alanı, tabanı ile yüksekliğinin çarpımının yarısına eşittir.”

Küçük bir dikkat notu: Kitapta “dikey”, bugünkü “düşey” anlamında değil, “dik” anlamında kullanılıyor; “dikey açı” dik açı demek. TDK 2006’da bilim terimleri veri tabanını açtığında, aktarılan ilk terimler Geometri’nin terimleriydi.

Bugün Nereden Okunur?

• Nutuk: Atatürk Araştırma Merkezi’nin özgün dille ve bugünkü dille baskıları; Kaynak Yayınları’nın Nutuk & Vesikalar baskısı.
• Zabit ve Kumandan ile Hasbıhal: İş Bankası Kültür Yayınları (Conker’in kitabıyla birlikte, özgün ve sadeleştirilmiş metin karşılıklı); Kaynak Yayınları’nın askerî yazılar derlemesi.
• Geometri: İş Bankası Kültür Yayınları (2020) ve Kaynak Yayınları (Dilâçar önsözüyle).
• Askerî eserler: ATASE’nin Takımın Muharebe Eğitimi, Cumalı Ordugâhı ve Bölüğün Muharebe Eğitimi baskıları, kurumun sitesinde PDF olarak okunabiliyor.
• Bütün yazılar: Kaynak Yayınları’nın 30 ciltlik Atatürk’ün Bütün Eserleri dizisi ve Atatürk Araştırma Merkezi’nin Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri seti.

Daha önceki bir dosyamızda da bu kitapları Okuyarak Anıyoruz: Atatürk’ün Yazdığı Kitaplar başlığıyla anlatmıştık; Nutuk’un hikâyesi için Kurduğu Cumhuriyeti Gençlere Emanet Eden Dehanın Eseri: Nutuk dosyamıza bakabilirsiniz.

Bir talimnameyle başlayıp bir geometri kitabıyla biten bu rafın ortak noktası belki de şu: Atatürk her seferinde bir şeyi öğretmek için yazdı. Önce bir takıma, sonra bir millete, en son da bir dile.

Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı – Atatürk: Yazılı Eserleri
• Genelkurmay ATASE – Takımın Muharebe Eğitimi
• Genelkurmay ATASE – Cumalı Ordugâhı
• Genelkurmay ATASE – Bölüğün Muharebe Eğitimi
• Atatürk Yolu – Hüsnü Özlü, Taktik Meselenin Çözümü ve Emirlerin Yazılmasına İlişkin Öğütler
• Atatürk Yolu – Hüsnü Özlü, Ta’lîm ve Terbiye-i Askeriyye Hakkında Nokta-i Nazarlar
• Atatürk Yolu – Hakan Uzun, Yazdığı Eserlerde Atatürk’ü Tanımak ve Anlamak
• İş Bankası Kültür Yayınları – Zabit ve Kumandan ile Hasbıhal
• Türk Dünyası Araştırmaları – Mehmet Kılıç, Büyük Nutuk’un Cumhuriyet Tarihindeki Yeri ve Önemi
• Atatürk Ansiklopedisi – Atatürk’ün Nutuk Adlı Eseri
• Belleten – Afet İnan, Büyük Nutuk’ta Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi
• Belleten – Afet İnan, Atatürk’ün Vatandaşlık Hak ve Vazifeleri Üzerindeki Düşünceleri
• Türk Dili – Şükrü Haluk Akalın, Geometri’nin Yeni Yayımı Dolayısıyla
• Kaynak Yayınları – Geometri
• İş Bankası Kültür Yayınları – Geometri
• Atatürk Araştırma Merkezi – Nutuk: Özgün Dille
• Kaynak Yayınları – Nutuk & Vesikalar
• Kaynak Yayınları – Zabit ve Kumandan ile Hasbıhal ve Diğer Askerî Yazılar
• Kaynak Yayınları – Atatürk’ün Bütün Eserleri
• Atatürk Araştırma Merkezi – Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri

Diğer dosyaları okumak için tıklayın.