Bugün 10 Kasım, Ulu Önderimiz Atatürk’ü sonsuzluğa uğurlayalı tam 88 yıl oldu. Saygı, özlem ve minnetle anıyoruz.

Atatürk’ün kütüphanelerinde bugün 3.997 kitap kayıtlı. Bunların çoğunun sayfa kenarlarında onun işaretleri duruyor: bir (x), bir çizgi, bazen bir cümle. Ölümünün 88. yılında, okuduğu kitaplardan 12’sini, kenarlarına düştüğü notları ve bugün Türkçede hangi baskılarla okunabildiklerini derledik.

Mürsel Çavuş

Çankaya’dan Anıtkabir’e Bir Kütüphane

Kitapların 1.741’i Çankaya’da, 2.151’i Anıtkabir’de, 102’si İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde, üçü de Samsun’da duruyor. Türkçe, Osmanlıca, Arapça ve Fransızca kitaplar bunlar; dergiler, haritalar ve nota albümleri bu sayıya dahil değil.

Atatürk’ün kenar notları ve altını çizdiği satırlar, Anıtkabir Derneği’nin 24 ciltlik Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar dizisinde kitap kitap derlendi. Dizi Kasım 2025’ten beri derneğin sitesinde ücretsiz okunabiliyor.

Okuma alışkanlığının izleri savaş yıllarına kadar uzanıyor. 1916’da Bitlis’te tuttuğu hatıra defterine okuduklarını yazdı; 1918’de tedavi için gittiği Karlsbad’da Fransızca ve Almanca çalıştığını not etti. Çankaya kütüphanecisi Nuri Ulusu’ya göre en çok Türk tarihi okuyordu.

Listeye birlikte bakalım mı?

1. Ana Hatlarıyla Dünya Tarihi – H. G. Wells

Künye: 1. cilt 456 sayfa · ort. 9 saat · Çeviren: Mehtap Gün Ayral · Mitra Yayınları

Zaman Makinesi’nin yazarı Wells’in dünya tarihi, Atatürk’ün en çok işaretlediği kitaplardan biri. Kitabın dört cildini okudu; Çin, Hindistan, Mezopotamya ve Anadolu uygarlıklarıyla Türklerin kökenini anlatan bölümleri işaretledi. Maarif Vekâleti, kitabı 1927–28’de Cihan Tarihinin Umumi Hatları adıyla Türkçeye kazandırdı. Wells’in adı Nutuk’ta da geçer: Atatürk, hilafet tartışmasını anlatırken Wells’in “birleşik bir dünya devleti” öngörüsünü aktarır.

2. Kanunların Ruhu Üzerine – Montesquieu

Künye: 984 sayfa · ort. 19,5 saat · Çeviren: Berna Günen · İş Bankası Kültür Yayınları

Fransızca siyaset kitaplığındaki nüshada Atatürk’ün en çok çizdiği yerler, cumhuriyet rejimini anlatan sayfalar. Altını çizdiği cümlelerden biri, egemenliğin bütün milletin elinde olduğu cumhuriyete demokrasi dendiğini, milletin kendi başına yapamayacağı işi temsilcilerine yaptırması gerektiğini söylüyor. Bir tuğla kitap; sindire sindire okunacak cinsten.

3. Toplum Sözleşmesi – Jean-Jacques Rousseau

Künye: 144 sayfa · ort. 3 saat · Çeviren: Vedat Günyol · İş Bankası Kültür Yayınları

Kütüphanesindeki nüsha, 1913’te adsız bir çevirmenin yaptığı ilk Türkçe çeviri: Mukavele-i İçtimâiyye. 1 Aralık 1921’de Meclis kürsüsünden “Jean Jacques Rousseau’yu baştan sona kadar okuyunuz” dedi. Ama aynı konuşmada Rousseau’nun düşüncesinde bir “ıstırap” ve bir “cinnet” gördüğünü de söyledi. Felsefeci Özgüç Orhan’a göre bu sözler bir övgüden çok eleştiri; “Atatürk Rousseau’dan etkilendi” yorumu bu yüzden tartışmalı.

4. Avrupa Milletleri Ruhiyatı – Alfred Fouillée

Künye: Özgün baskı 1903 · Mustafa Rahmi Balaban’ın 1923 tarihli Osmanlıca özet çevirisi

Listenin en çabuk biten kitabı. Fransız felsefeci Fouillée’nin Avrupa halklarının karakterini anlattığı kitabı, Balaban’ın özet çevirisinden satır satır altını çizerek okudu. Sonuna da şu notu düştü: “Bir gecede okudum 14/15 Eylül. Çok enteresandı. Tekrar dikkatle okunacak noktaları vardır.” (Notun hangi yıla ait olduğu bilinmiyor; o geceyi kendisi de saymamış.)

5. İslam Tarihi – Leone Caetani

Künye: 1. cilt 572 sayfa · ort. 11,5 saat · Çeviren: Hüseyin Cahid Yalçın · Ankara Okulu Yayınları

İtalyan tarihçi Caetani’nin dev eserini, Hüseyin Cahit’in 1924–1927 arasında Tanin Matbaası’nda basılan çevirisinden okudu. İslam’ın doğuşunu ve dönemin Arap toplumunu anlatan bölümlerin altını ve yanını çizdi. Liseler için hazırlanan Tarih II – Orta Zamanlar’da Hz. Muhammed’in hayatını anlatan bölümü bu kitabı esas alarak yazdı.

6. Introduction à l’histoire de l’Asie – Léon Cahun

Künye: Armand Colin, Paris, 1896 (Fransızca)

Fransız tarihçi Cahun’un Türklerle Moğolları anlattığı kitap, Osmanlı aydınlarının Türk tarihine dair en çok okuduğu eserlerden biriydi. Atatürk, Türklerin kültürünü ve karakterini anlatan bölümlerin altını çizdi; kitap ölümüne kadar kütüphanesinde kaldı. Tarih hocası Necip Asım’ın 1914’te Cahun’dan esinlenerek yazdığı Türk Tarihi’ni de okudu.

7. Âşıkpaşaoğlu Tarihi – Âşıkpaşazade

Künye: 216 sayfa · ort. 4,5 saat · Hazırlayan: Hüseyin Nihal Atsız · Ötüken Neşriyat

Osmanlı’nın ilk kroniklerinden biri. Atatürk, Osman Gazi’nin Dursun Fakih’le sultanlık üzerine konuştuğu yerin altını ve yanını çizip bir (x) koydu. Bir devletin kuruluş hikâyesini okuyan bir devlet kurucusunun bu sahnede durması tesadüf olmasa gerek.

8. Türk Medeniyeti Tarihi – Ziya Gökalp

Künye: 432 sayfa · ort. 8,5 saat · Ötüken Neşriyat

Gökalp’in İslamiyet öncesi Türk uygarlığını anlattığı kitap. Atatürk kitabı okudu ve liselerin ikinci sınıfında okutulmasını uygun buldu. Cumhuriyet’in ilk tarih müfredatının nasıl kurulduğunu merak edenler için iyi bir başlangıç.

9. Osmanlı Tarihi – Namık Kemal

Künye: Özgün adı Tarih-i Osmanî

Kafkas Cephesi’ndeyken 10 Aralık 1916 tarihli notunda bu kitabı okumaya başladığını yazdı. Bitlis’teki defterinin okuma listesinde Namık Kemal’in siyasi ve edebî makaleleri de var. Namık Kemal’le bağı tarih kitabıyla sınırlı değil: Bir Osmanlı tarihi ders kitabının boş sayfalarına onun şiirlerini elle yazdı.

10. Rübâb-ı Şikeste – Tevfik Fikret

Künye: 309 sayfa · ort. 6 saat · Hazırlayan: Sabahattin Çağın · Dergâh Yayınları

Listenin tek şiir kitabı. 1916’daki Bitlis defterinin okuma listesinde Mehmet Emin Yurdakul’un Türkçe Şiirler’iyle yan yana duruyor. Fikret’in şiirlerini de, Namık Kemal’inkiler gibi, bir tarih kitabının boş sayfalarına hem eski harflerle hem Latin harfleriyle elle yazdı. Bir şiir defteri tutmanın Cumhuriyet’ten önceki hâli.

11. Sapho – Alphonse Daudet

Künye: 275 sayfa · ort. 5,5 saat · Çeviren: Sâmih Tiryakioğlu · İletişim Yayınları

Listenin sürprizi bir aşk romanı. 19 Kasım 1916’da Bitlis’te, canı sıkıldıkça Fransızcasından okuduğu romanı bitirdiğini yazdı ve defterine romanın özetini çıkardı. Romandan aktardığı cümle şu: “Gelmeyeceğim. Şimdiye kadar lüzumundan fazla sevdim, artık sevilmek isterim.” Cephedeki bir komutanın defterinden beklenmedik bir satır.

12. Takımın Muharebe Talimi – Karl Litzmann

Künye: Genelkurmay ATASE yayını, 2008 (günümüz Türkçesi ve Osmanlıca metin birlikte)

Son kitap, okumanın yazmaya döndüğü yer. Alman general Litzmann’ın talimnamesinin ilk bölümünü, Selanik’te 3. Ordu karargâhında görevli Kurmay Kıdemli Yüzbaşı Mustafa Kemal Almancadan çevirdi. Çeviri 1908’de basıldı; bölük kısmı 1912’de Bölüğün Muharebe Talimi adıyla çıktı. Atatürk’ün kendi kaleminden çıkan kitapları ise ayrı bir yazının konusu.

Bonus

Cumhuriyet’in kuruluş yıllarını anlatan kitaplar için Cumhuriyet’in Kuruluşunu ve İlk Yıllarını Anlatan 20 Kitap listemize, Atatürk’ün kendi kitabı için Kurduğu Cumhuriyeti Gençlere Emanet Eden Dehanın Eseri: Nutuk dosyamıza bakabilirsiniz.

Sizin bu listeye ekleyeceğiniz kitap hangisi?

Kaynaklar

• Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi – Yaşa Mustafa Pehlivan, Atatürk’ün Okuduğu Tarih Kitapları Hakkında Bir Değerlendirme
• Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi – Duygu Yılmaz, Atatürk’ün Hatıra Defteri
• Söylem Filoloji Dergisi – Pınar Sezgintürk, Atatürk’ün okuduğu kitaplar üzerine
• FLSF – Özgüç Orhan, Atatürk Rousseau’dan Etkilenmiş miydi?
• Türk Kütüphaneciliği – Leman Şenalp, Atatürk’ün Okuduğu Uygarlık Tarihleri
• Posta – Atatürk’ün kütüphanesinden notlar dijital erişime açıldı
• Uludağ Üniversitesi – Nutuk (sadeleştirilmiş metin)
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Caetani, Leone
• Genelkurmay ATASE – Takımın Muharebe Eğitimi
• Mitra Yayınları – Ana Hatlarıyla Dünya Tarihi 1
• Ankara Okulu Yayınları – İslam Tarihi 1
• Ötüken Neşriyat – Âşıkpaşaoğlu Tarihi
• Ötüken Neşriyat – Türk Medeniyeti Tarihi
• İş Bankası Kültür Yayınları – Toplum Sözleşmesi
• İş Bankası Kültür Yayınları – Kanunların Ruhu Üzerine
• İletişim Yayınları – Sapho
• Dergâh Yayınları – Rübâb-ı Şikeste

Diğer kitap öneri listelerini okumak için tıklayın.