Cumhuriyet’in Kuruluşunu ve İlk Yıllarını Anlatan 20 Kitap

Bugün Cumhuriyet’in kuruluşunun 103. yıldönümü. Atatürk’ün en büyük eseri saydığı Cumhuriyet kolay kurulmadı; ilk yıllarında aşılması gereken ağır sorunlar vardı. Cumhuriyet’in nasıl kurulduğunu ve o yıllarda yaşananları anlatan yirmi kitabı, hangi açıdan önemli olduklarıyla ve künyeleriyle birlikte derledik.

Mürsel Çavuş

Kasım 1928’de bir belediye binasının duvarına alfabe levhası asılıyor; iki adam eşeğiyle durup ona bakıyor. Fotoğrafın anlattığı şey listedeki kitapların da meselesi: yeni rejim kâğıt üstünde kalmıyor, insanların günlük hayatına giriyor ve orada bir karşılık buluyor.

O karşılık her zaman alkış değildi. Savaştan çıkmış, nüfusunun büyük bölümü okuma yazma bilmeyen, sermayesi olmayan bir ülkede kurumlar sıfırdan kuruluyordu. İsyanlar, ekonomik buhran, kadro kavgaları ve zenginleşen bir çevreyle hesaplaşma aynı on beş yıla sığdı.

Listedeki yazarların bir kısmı bu yılların tam ortasındaydı; devrimi yaşayanlar yazdı. Bir kısmı sonradan dönüp baktı ve daha mesafeli, kimi zaman açıkça eleştirel bir yerden konuştu. Dönemin edebiyatına bütün olarak bakmak isterseniz Yerlileşme ve Halklaşmaya Dönüş: Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı dosyamız yanınızda dursun.

Listeye birlikte bakalım mı?

1. Nutuk – Mustafa Kemal Atatürk

Künye: Mustafa Kemal Atatürk · 4 cilt · Türk Tarih Kurumu, 11. baskı, 2023

Açılışı kaynağın kendisiyle yapalım. 1919’da Samsun’a çıkıştan Cumhuriyet’in ilanına ve devrimlere uzanan süreç, 1927’deki kongrede okunan metin ve belgeleriyle burada. Listedeki diğer on dokuz kitap şu veya bu şekilde bununla konuşuyor; önce tarafın kendi anlatısını okumak, sonrakileri daha iyi yerleştiriyor. Kitaba nereden girileceğini Kurduğu Cumhuriyeti Gençlere Emanet Eden Dehanın Eseri: Nutuk dosyamızda anlattık.

2. Çankaya – Falih Rıfkı Atay

Künye: Falih Rıfkı Atay · 631 sayfa · ort. 12,5 saat · Pozitif Yayınevi

Falih Rıfkı Atay 1923’ten 1938’e kadar Atatürk’ün yakın çevresindeki gazeteciydi. Kitap gördüklerini birinci elden aktarıyor: cepheler, inkılaplar ve Çankaya’daki sofra konuşmaları. Listedeki en yakın mesafeli tanıklık bu; kararların hangi odada, hangi tartışmayla alındığını merak edenler buradan başlasın. Kalınlığına bakmayın, gazeteci kalemiyle yazılmış.

3. Tek Adam – Şevket Süreyya Aydemir

Künye: Şevket Süreyya Aydemir · 3 cilt, 1.472 sayfa · ort. 29,5 saat · Remzi Kitabevi

Çöken bir imparatorluktan yeni bir ulus ve devletin doğuşu. Aydemir, Atatürk’ü bir devrimci olarak çözümlüyor ve kuruluşun bütün hikâyesini tek anlatıda topluyor. Listeye biyografi olduğu için değil, dönemin standart başvuru kaynağı hâline geldiği için girdi. Üç cildi bir yaz projesi sayın; ilk cilt kendi başına da okunur.

4. İkinci Adam – Şevket Süreyya Aydemir

Künye: Şevket Süreyya Aydemir · 1. cilt, 448 sayfa · ort. 9 saat · Remzi Kitabevi

Kuruluşun bir de ikinci ismi vardı. Birinci cilt, İsmet İnönü’nün doğumundan 1938’e kadarki yolu izliyor; gizli cemiyetlerle başlayan siyasi ilgisini, ordu yıllarını ve 1923-1938 arasının iktisat politikasını birlikte veriyor. Tek Adam’ın yanına konulduğunda dönemin iki başlı yönetim tarzı görünür hâle geliyor.

5. Latife Hanım – İpek Çalışlar

Künye: İpek Çalışlar · 465 sayfa · ort. 9,5 saat · Everest Yayınları

İlk yılların en çok konuşulan, en az bilinen kadını. Çalışlar’ın 2006’da yayımlanan biyografisi Latife Hanım’ı kendi hayatının öznesi olarak ele alıyor ve çıktığında büyük tartışma yarattı. Listede bu kitabın yeri açık: dönemi erkeklerin anlattığı kaynakların yanına konduğunda manzara belirgin biçimde değişiyor.

6. Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi – Şevket Pamuk

Künye: Şevket Pamuk · 352 sayfa · ort. 7 saat · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Cumhuriyet boş bir kasayla kuruldu, peki o kasa neden boştu? Şevket Pamuk 19. ve 20. yüzyılı tek bir süreklilik içinde okuyor ve Osmanlı’dan devralınan iktisadi yapıyı gösteriyor. Romanların arkasındaki maddi zemini anlamak isteyenler için listedeki tek iktisat kitabı. Grafikleri okumayı sevenler buradan keyif alacak.

7. Küçük Ağa – Tarık Buğra

Künye: Tarık Buğra · 477 sayfa · ort. 9,5 saat · İletişim Yayınları

Kurtuluş Savaşı yıllarında, karar merkezlerinin uzağındaki taşra insanları bu mücadeleye katılıp katılmamakta zorlandı. Buğra bu ikilemi bir kasabanın içinden anlatıyor. Listeye girme sebebi, Millî Mücadele’yi zafer anlatısı olarak değil, insanların tereddüdü olarak kurması. Destan bekleyenler başka bir şey bulacak.

8. Esir Şehrin İnsanları – Kemal Tahir

Künye: Kemal Tahir · 444 sayfa · ort. 9 saat · Ketebe Yayınları

İşgal altındaki İstanbul’da kim ne yaptı? Kemal Tahir şehrin insanlarını işbirlikçiler, aylaklar, vatanseverler ve kendisinden kahramanlık umulmayan kahramanlar olarak ayırıyor. Üçlemenin ilk kitabı. Cumhuriyet’in neye karşı kurulduğunu anlamak için Ankara’dan önce İstanbul’a bakmak gerekiyor.

9. Vurun Kahpeye – Halide Edip Adıvar

Künye: Halide Edip Adıvar · 216 sayfa · ort. 4,5 saat · Can Yayınları

Yunan işgali yıllarında Anadolu’ya giden genç bir öğretmen ve onu karşılayan kasaba. Halide Edip, Cumhuriyet’i hazırlayan yılların eğitim davasını bu hikâyenin içine yerleştiriyor. Listede duruyor çünkü yeni rejimin en büyük iddiasının, yani maarifin, daha başlarken nasıl bir dirençle karşılaştığını gösteriyor.

10. Yaban – Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Künye: Yakup Kadri Karaosmanoğlu · 214 sayfa · ort. 4,5 saat · İletişim Yayınları

Millî Mücadele yıllarında Orta Anadolu’da bir köye çekilen aydın Ahmet Celal, köylüyle bir türlü bağ kuramıyor. Romanın adı da buradan geliyor. Aydın ile halk arasındaki mesafe Cumhuriyet’in ilk yıllarının en sancılı meselesiydi; bu kitap o mesafeyi en çıplak hâliyle koyuyor ortaya.

11. Sahnenin Dışındakiler – Ahmet Hamdi Tanpınar

Künye: Ahmet Hamdi Tanpınar · 280 sayfa · ort. 5,5 saat · Dergâh Yayınları

Yıl 1920, mekân İstanbul. Millî Mücadele’nin asıl sahnesi Anadolu’dayken İstanbul sahnenin dışında kalıyor ve olaylar oraya dolaylı yoldan ulaşıyor. Tanpınar’ın bu romanı listede, bekleyenlerin hikâyesini anlattığı için var. Kuruluşu yalnızca cephe tarafından okumak isteyenler bu kitapla dengelensin.

12. Üç İstanbul – Mithat Cemal Kuntay

Künye: Mithat Cemal Kuntay · 575 sayfa · ort. 11,5 saat · Oğlak Yayıncılık

İstibdat, Meşrutiyet ve Mütareke: aynı şehrin üç ayrı yüzü. Kuntay’ın tek romanı, Cumhuriyet’in kurulduğu yıllara gelinen çöküşün toplumsal fotoğrafını çekiyor. Listedeki yeri bir başlangıç noktası olmak; 1923’ün neden bir kopuş sayıldığını anlamak için önce bu üç dönemi görmek gerekiyor.

13. Ankara – Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Künye: Yakup Kadri Karaosmanoğlu · 252 sayfa · ort. 5 saat · İletişim Yayınları

Millî Mücadele’de çıkar gözetmeden çalışan subaylar ve politikacılar, zafer gelince ne yaptı? Yakup Kadri’nin cevabı rahatsız edicidir: arsa spekülasyonu ve taahhüt işleri. Roman, Selma’nın hayatı üzerinden inkılap ilkelerinden uzaklaşan bir çevreyi anlatıyor. Cumhuriyet’i kuran kuşağın kendi içinden çıkan ilk büyük özeleştirilerinden biri olduğu için listenin ortasında duruyor. Yeni başkentin kuruluş yıllarını sokak düzeyinde görmek isteyenler de buradan bakabilir.

14. Ayaşlı ile Kiracıları – Memduh Şevket Esendal

Künye: Memduh Şevket Esendal · 272 sayfa · ort. 5,5 saat · Bilgi Yayınevi

Yeni başkentte bir apartman, içinde birbirine hiç benzemeyen kiracılar. Esendal, farklı eğitim ve dünya görüşünden insanları aynı kattan geçirerek yeni toplumun kesitini veriyor. Listeye bu kitabı almamızın sebebi şu: Ankara’yı kurumlar üzerinden değil, mutfak ve koridor üzerinden anlatan az sayıdaki romandan biri.

15. Yeşil Gece – Reşat Nuri Güntekin

Künye: Reşat Nuri Güntekin · 208 sayfa · ort. 4 saat · İnkılap Kitabevi

Medreseden yetişip öğretmen olan bir adam kendi geldiği dünyayla nasıl hesaplaşır? Şahin Efendi’nin Anadolu’daki mücadelesi gericiliğe ve sömürüye karşı veriliyor. Kitabı listeye koymamızın sebebi, eğitim devriminin taşradaki karşılığını bir öğretmenin gözünden anlatması. Reşat Nuri’yi yalnızca Çalıkuşu’ndan tanıyanları şaşırtıyor.

16. Fatih-Harbiye – Peyami Safa

Künye: Peyami Safa · 128 sayfa · ort. 2,5 saat · Ötüken Neşriyat

İstanbul’da iki semt, aynı tramvay hattıyla bağlı ama birbirine hiç benzemiyor. Darülelhan’da ud okuyan Neriman, Beyoğlu’nun Batılı hayatına özeniyor. Peyami Safa bu özenti üzerinden bütün bir modernleşme tartışmasını yürütüyor. Listedeki yeri, devrimlerin kültür cephesini bir genç kızın gündelik tercihlerine indirmesi. En kısa kitap, bir akşamda bitiyor.

17. Kuyucaklı Yusuf – Sabahattin Ali

Künye: Sabahattin Ali · 224 sayfa · ort. 4,5 saat · Yapı Kredi Yayınları

Ailesi öldürülen bir çocuk kasabanın kaymakamı tarafından büyütülürse ne olur? Yusuf, taşra eşrafının düzeni içinde büyüyor ve o düzenle çarpışıyor. Bu kitabı seçtik çünkü yeni kurumların Anadolu kasabasında nerede işlemediğini gösteriyor. Yazarı merak edenler İçimizdeki Şeytan incelememize bakabilir.

18. Yağmur Beklerken – Tarık Buğra

Künye: Tarık Buğra · 227 sayfa · ort. 4,5 saat · İletişim Yayınları

1929’da ne oldu da yeni kurulan bir muhalefet partisi kısa sürede kapandı? Buğra romanını Serbest Fırka denemesinin etrafında kuruyor. Ekonomik buhran, kuraklık, Şeyh Sait ve Dersim isyanları, Takrir-i Sükûn’un muhalefeti bastırması: hepsi küçük bir kasabanın gündelik hayatına yansıyor. Cumhuriyet’in ilk on yılının siyasi muhasebesini roman diliyle yapan kitap bu.

19. Saatleri Ayarlama Enstitüsü – Ahmet Hamdi Tanpınar

Künye: Ahmet Hamdi Tanpınar · 344 sayfa · ort. 7 saat · Dergâh Yayınları

Hayri İrdal ile Halit Ayarcı, saatleri ayarlamak için koca bir kurum kuruyor. Tanpınar imparatorluktan Cumhuriyet’e geçişin yarattığı zaman krizini bürokrasi ironisiyle anlatıyor. Listenin en kıvrak eleştirisi burada; devrimi reddederek değil, onu taklit eden kurumu çizerek yapıyor bunu. Gülerken rahatsız olmak isteyenlere.

20. Panorama – Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Künye: Yakup Kadri Karaosmanoğlu · 624 sayfa · ort. 12,5 saat · İletişim Yayınları

Kapanışı Ankara’nın devamı sayılan kitapla yapalım. Yakup Kadri burada çok partili döneme geçişi ve devrim heyecanının sönüşünü anlatıyor. İlk yılların coşkusunun nereye evrildiğini görmek isteyenler listeyi buradan bitirsin. Yazarın aynı meseleye otuz yıl boyunca dönüp durması başlı başına bir hikâye.

Bonus

Bunlar da listenizde olsun:

• Okuyarak Anıyoruz: Atatürk’ün Yazdığı Kitaplar dosyamızdaki diğer başlıklar
• Cumhuriyet’in 100. Yılı Kitapları listemizdeki yeni tarih çalışmaları

Sizin bu listeye ekleyeceğiniz kitap hangisi?

Kaynaklar

• Türk Tarih Kurumu – Nutuk
• Pozitif Yayınevi – Çankaya
• Remzi Kitabevi – Tek Adam
• Remzi Kitabevi – İkinci Adam
• Everest Yayınları – Latife Hanım
• Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi
• İletişim Yayınları – Küçük Ağa
• Ketebe Yayınları – Esir Şehrin İnsanları
• Can Yayınları – Vurun Kahpeye
• İletişim Yayınları – Yaban
• Dergâh Yayınları – Sahnenin Dışındakiler
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Kuntay, Mithat Cemal
• İletişim Yayınları – Ankara
• Bilgi Yayınevi – Ayaşlı ile Kiracıları
• İnkılap Kitabevi – Yeşil Gece
• Ötüken Neşriyat – Fatih-Harbiye
• Yapı Kredi Yayınları – Kuyucaklı Yusuf
• İletişim Yayınları – Yağmur Beklerken
• Dergâh Yayınları – Saatleri Ayarlama Enstitüsü
• İletişim Yayınları – Panorama

Diğer kitap öneri listelerini okumak için tıklayın.