Booker’a 10 Gün Kala: Ödülün Tarihindeki 7 Tuhaf An
2026 Booker Ödülü’nün sahibi 9 Kasım’da Londra’da açıklanacak. Kupanın kime gideceğini tahmin etmek zor; ama ödülün 57 yıllık tarihi, tahmin edilemeyen anlarla dolu. Törene on gün kala o anlardan yedisini derledik.
Mürsel Çavuş
İngilizce yazılmış en iyi romana verilen Booker, 1969’dan beri her sonbahar aynı soruyu sorduruyor: Bu yıl kim? Ancak ödülün tarihi yalnızca kazananlardan oluşmuyor. Kazananın hiç belli olmadığı bir yıl var, ödül parasını sponsoru protesto etmek için bağışlayan bir yazar var, iki kez yazılıp iki kez çiğnenen bir kural var.
Listeye birlikte bakalım mı?
1. 1970: Kazananı Olmayan Yıl
Künye: Troubles – J. G. Farrell · 1970 · Türkçe baskısını bulamadık
Booker’ın ilk yıllarında ödül, bir önceki yıl yayımlanan romanlara veriliyordu. 1971’de kural değişti ve ödül, aynı yıl çıkan kitaplara verilmeye başlandı. Bu geçişte 1970’te yayımlanan romanlar arada kaldı; hiçbiri aday olamadı.
Boşluk tam 40 yıl sonra kapatıldı. Booker Vakfı 2010’da 1970 romanları için “Kayıp Booker” (Lost Man Booker Prize) adıyla tek seferlik bir ödül düzenledi. Altı romanlık kısa listeden kazananı okurlar oyladı ve J. G. Farrell’ın Troubles’ı oyların yüzde 38’ini aldı. 1919’da İrlanda’da, çökmekte olan Majestic Oteli’nde geçen roman, bağımsızlık savaşını bir İngiliz subayının gözünden anlatıyor.
Ödülü yazarın kardeşi Richard Farrell aldı. Çünkü Farrell, 1979’da İrlanda’nın Bantry Körfezi kıyısında balık tutarken kayalardan denize düşüp boğulmuştu.
2. 1972: Ödülün Yarısı Kara Panterler’e
Künye: G. – John Berger · 360 sayfa · ort. 7 saat · Çeviren: Tomris Uyar · Metis Yayınları
Ödül törenleri genellikle teşekkürle geçer. John Berger ise kürsüye çıkıp ödülün sponsorunu suçladı. Berger’e göre Booker McConnell şirketinin Karayipler’de uzun bir “kölelik ve sömürü” geçmişi vardı.
Sonra 5.000 sterlinlik ödülün yarısını, yani 2.500 sterlini İngiltere’deki Kara Panterler hareketine bağışladığını açıkladı. Kalan parayı göçmen işçiler üzerine sürdürdüğü araştırmaya ayırdı; o araştırma sonradan A Seventh Man adlı kitaba dönüştü.
Ödülü getiren G. aynı yıl James Tait Black Ödülü’nü de kazanmıştı. Berger’in Susan Sontag’la mektuplaşmalarını konu alan Hikâye Anlatmak ise sitemizde tanıtılan kitaplar arasında.
3. 1980: “Kazandığımı Bilmeden Gelmem”
Künye: Geçiş Ayinleri (Rites of Passage) – William Golding · 264 sayfa · ort. 5,5 saat · Çeviren: Bülent O. Doğan · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
1980’in kısa listesinde iki ağır isim karşı karşıyaydı: Anthony Burgess, Earthly Powers ile; William Golding, Geçiş Ayinleri (Rites of Passage) ile. Burgess’in adını taşıyan vakfa göre yazar, ödülün yöneticisi Martyn Goff’a kazandığını önceden öğrenmedikçe gece kıyafetini giyip törene gelmeyeceğini söyledi.
Kimse ona önceden haber vermedi. Jüri kararını törenden yalnızca 30 dakika önce verdi ve ödül Golding’e gitti.
Burgess yıllar sonra kaybetmenin onu hiç üzmediğini yazdı; romanının jüri için “zor okuma” olduğunu, yani “Booker malzemesi” olmadığını söyledi. Bunu ne kadar içtenlikle söylediğini bilemeyiz (gece kıyafeti meselesi ayrı bir ipucu).
4. 1992: Jüri Ödülü İkiye Böldü
Künye: İngiliz Hasta (The English Patient) – Michael Ondaatje · 312 sayfa · ort. 6 saat · Çeviren: Ahu Antmen · Alfa Yayınları
Booker’ın ilk ortak ödülü 1974’te Nadine Gordimer’in The Conservationist’i ile Stanley Middleton’ın Holiday’ine verilmişti. 1992’de jüri aynı yolu bir kez daha seçti ve ödülü Michael Ondaatje’nin İngiliz Hasta’sı ile Barry Unsworth’ün Sacred Hunger’ı arasında paylaştırdı. (Unsworth’ün romanının Türkçe baskısını bulamadık.)
Bu kez vakıf kararlıydı. 1993’te kurallara yeni bir madde eklendi: Ödül tek bir yazara, tek bir kitaba verilecekti.
Kuralın ne kadar dayanacağını son maddede göreceksiniz.
5. 1993 ve 2008: Kazananların Kazananı, İki Kez
Künye: Geceyarısı Çocukları (Midnight’s Children) – Salman Rushdie · Çeviren: Aslı Biçen · Can Yayınları (ilk baskı Metis Yayınları, 2000)
Salman Rushdie Booker’ı 1981’de Geceyarısı Çocukları ile kazandı. Ama romanın ödül hikâyesi orada bitmedi.
Ödülün 25. yılında, 1993’te, eski jüri üyeleri Malcolm Bradbury, David Holloway ve W. L. Webb o güne kadarki bütün kazananlar arasından en iyisini seçti: “Booker’ların Booker’ı” Geceyarısı Çocukları oldu.
2008’de, ödülün 40. yılında, karar bu kez okura bırakıldı. Altı eski kazananın yarıştığı “Best of the Booker” oylamasında kazanan yine Rushdie’nin romanıydı.
Rushdie’yi daha yakından tanımak isterseniz: Salman Rushdie: Tehditlerin Susturamadığı Yazar
6. 2016: Kapı Açıldı, İlk Amerikalı Geldi
Künye: Seri Sonu (The Sellout) – Paul Beatty · 304 sayfa · ort. 6 saat · Çeviren: Fuat Sevimay · hep kitap
Booker uzun yıllar yalnızca İngiliz Milletler Topluluğu, İrlanda ve Zimbabve’den yazarlara açıktı. Eylül 2013’te kural değişti: 2014’ten itibaren, Birleşik Krallık ya da İrlanda’da yayımlanmış her İngilizce roman aday olabilecekti. Karar uzun süre tartışıldı.
İlk Amerikalı kazanan üç yıl sonra geldi. Paul Beatty’nin Seri Sonu (The Sellout) adlı romanı, Los Angeles’ın kenarındaki hayalî Dickens kasabasında köleliği ve ırk ayrımını geri getirmeye kalktığı için Yüksek Mahkeme önüne çıkan bir anlatıcıyı konu ediyor. Jüri başkanı Amanda Foreman romanı “çağımızın romanı” diye tanımladı.
Hiciv bu kadar keskin olunca, mahkeme sahnesinde gülmekle irkilmek arasında gidip geliyorsunuz.
7. 2019: Kural Yine Çiğnendi
Künye: Ahitler (The Testaments) – Margaret Atwood · 504 sayfa · Çeviren: Canan Sılay · Doğan Kitap; Kız, Kadın, Öteki (Girl, Woman, Other) – Bernardine Evaristo · 484 sayfa · Çeviren: Ebru Kılıç · Doğan Kitap
1993’te yazılan “tek kazanan” kuralı 26 yıl dayandı. 2019’da jüri beş saat tartıştı, karar veremedi ve ödülü Margaret Atwood’un Ahitler’i ile Bernardine Evaristo’nun Kız, Kadın, Öteki’si arasında böldü. Jüri başkanı Peter Florence kararı açıkça söyledi: Kuralları “çiğnemek” jürinin bilinçli tercihiydi.
50.000 sterlinlik ödül iki yazar arasında eşit paylaşıldı. Gecenin iki rekoru da vardı: Evaristo, Booker’ı kazanan ilk siyah kadın oldu; 79 yaşındaki Atwood ise ödülün en yaşlı sahibi.
Atwood’un iki Booker’ı ve ödülü iki kez kazanan öbür yazarlar için: Booker Ödülü’nün Zirvesindeki Yazarlar
Ve 2026?
Bu yılın kazananı 9 Kasım 2026’da Londra’daki Old Billingsgate’te açıklanacak. Kısa listede ödülü daha önce kazanmış iki yazar, Marlon James ve Douglas Stuart, var; M. John Harrison kazanırsa Atwood’un “en yaşlı kazanan” unvanını devralacak (2026 Booker Ödülü Kısa Listesi Açıklandı).
Jüri başkanı Mary Beard ve ekibi kuralları çiğnemeye niyetli mi, onu da 9 Kasım akşamı göreceğiz.
Kaynaklar
- Wikipedia – Booker Prize
- Wikipedia – Lost Man Booker Prize
- Wikipedia – J. G. Farrell
- Wikipedia – John Berger
- International Anthony Burgess Foundation – Burgess’s Booker Prize Nomination
- Wikipedia – 2019 Booker Prize
- Publishers Weekly – Atwood, Evaristo Jointly Win the 2019 Booker Prize
- Wikipedia – The Sellout (novel)
- Metis Yayınları – G.
- İş Kültür Yayınları – Geçiş Ayinleri
- Alfa Yayınları – İngiliz Hasta
- Dünya Kitap – “Bonbon” Ben’in Mücadelesi
- Doğan Kitap – Ahitler
- Doğan Kitap – Kız, Kadın, Öteki
Alıntıların çevirisi Bookinton’a aittir.
Diğer haberleri okumak için tıklayın.
