Atatürk ve Kooperatifçilik: 1920 Tasarısından Bir Numaralı Ortaklığa

Ankara’da 1925’te kurulan bir tüketim kooperatifinin 1 numaralı ortağı Mustafa Kemal’di, 2 numaralı ortağı İsmet Paşa. On bir yıl sonra Silifke’de bir tarım kredi kooperatifi kurmak için verilen dilekçede de ilk imza onundu. Ölümünün 88. yılında, Atatürk’ün kooperatifçilikle ilişkisini yasalar, Meclis tutanakları ve rakamlarla anlatıyoruz.

Mürsel Çavuş

Kooperatif sözcüğü bugün çoğumuza bir konut projesini ya da bir tarım kredisi şubesini hatırlatıyor. Oysa Cumhuriyet’in ilk yıllarında kooperatif, parası, makinesi ve pazarı olmayan bir köylünün tek başına çözemeyeceği sorunlar için bulunan ortak bir cevaptı. Atatürk bu cevabı hem Meclis kürsüsünden hem de bir ortak olarak savundu.

Hadi bu hikâyeye belgeler üzerinden bakalım.

İlk Adım: 1920 Tasarısı ve 1924 Yasası

Kooperatifleri yasal bir zemine oturtma çabası Meclis’in ilk aylarına uzanıyor. Ticaret Bakanlığı’nın aktardığına göre 77 maddelik Kooperatif Şirketler Kanun Lâyihası 27 Eylül 1920’de Meclis’e sevk edildi. Ziya Gökalp Mülayim’e göre tasarıda Meclis Başkanı sıfatıyla Mustafa Kemal’in de imzası vardı. Ama tasarı tam olarak görüşülemedi ve yasalaşmadı.

Burada sık tekrarlanan bir bilgiyi düzeltmekte yarar var: Meclis’in kabul ettiği ilk yasa bir kooperatif yasası değil, 1920’deki Ağnam Resmi Kanunu’ydu, yani küçükbaş hayvan vergisi. Yasa tasarılarını da hükümet hazırlar, Meclis kabul eder.

Kooperatifler için ilk gerçek yasa Cumhuriyet’in ilk yıllarında geldi. 21 Nisan 1924’te kabul edilen 498 sayılı İtibarî Ziraî Birlikleri Kanunu, 24 Mayıs 1924 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. On üç maddelik bu yasa, tarım kooperatifleri için ilk yasal düzenleme sayılıyor.

Ardından 1929’da 1470 sayılı Ziraî Kredi Kooperatifleri Kanunu geldi ve 498’in yerini aldı. 1935’te ise bugünkü sistemin temeli sayılan iki yasa çıktı: 2834 sayılı Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu ile 2836 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri Kanunu.

“Memleketin Her Tarafına”: Meclis Kürsüsünden

Atatürk, kooperatifleri her yıl 1 Kasım’da yaptığı Meclis açış konuşmalarında ayrı bir başlık olarak andı. TBMM’nin özgün tutanaklarından üç cümle:

1 Kasım 1929: “Bu sene ziraî kooperatif teşkilâtına başlanmış olması, bilhassa, memnuniyetimizi mucip oluyor. Bu kooperatifleri memleketin her tarafına teşmil etmeği ziyade iltizam ediyoruz.”

1 Kasım 1936: “Kooperatif teşkilâtı her yerde sevilmiştir. Kredi ve satış için olduğu kadar, istihsal vasıtalarını öğretip kullandırmak için de, kooperatiften istifadeyi mümkün görüyoruz.”

1 Kasım 1937, son açış konuşmasında ise somut bir iş programı verdi: Iğdır’da, Ege’de ve Trakya’da satış kooperatifleri kurulmuştu; sırada “başta fındık olmak üzere” öteki ürünler vardı.

Bir yıl sonra, 1 Kasım 1938’deki açış konuşmasını hasta olan Atatürk adına Celal Bayar okudu. Konuşmada Karadeniz’de fındık için beş kooperatif ve merkezi Giresun’da bir birlik kurulduğu bildiriliyordu.

Bir Numaralı Ortak

Atatürk kooperatifçiliği yalnız kürsüden savunmadı. 1925’te 586 sayılı yasayla kurulan Ankara Memurlar Kooperatifi’nin 1 numaralı ortağı oldu; 2 numaralı ortak İsmet Paşa’ydı. Meral Tecer’in aktardığına göre kooperatif Eylül 1925’te çalışmaya başladı ve 1990’a kadar faaliyetini sürdürdü.

On bir yıl sonra benzer bir imza Silifke’de atıldı. 30 Haziran 1936’da 36 üretici, Tekir’de bir tarım kredi kooperatifi kurmak için dilekçe verdi. Dilekçedeki ilk imza Kemal Atatürk’ündü; kooperatif bugün Atatürk Tekir Tarım Kredi Kooperatifi adını taşıyor. Ertesi gün çektiği telgrafta şöyle diyordu: “Tarım kredi kooperatiflerinin bütün yurdu kaplamasını başarı ve gayretlerinizden bekliyoruz.”

Bu çabanın kurumsal ayağı da 1931’de atıldı. Türk Kooperatifçilik Cemiyeti, Atatürk’ün talimatıyla İstanbul’da kuruldu; 1933’te Ankara’ya taşındı. Bugün Türk Kooperatifçilik Kurumu adıyla çalışıyor.

Rakamlarla 1929–1938

İlk ziraî kredi kooperatifi 18 Eylül 1929’da Giresun’un Bulancak ilçesinde kuruldu: 80 ortak, 4.000 lira sermaye. Sonrası hızlı geldi. Tecer’in 1940 tarihli verilere dayanan tablosuna göre tarım kredi kooperatiflerinin sayısı 1930’da 191 iken 1938’de 643’e, ortak sayısı 4.319’dan 119.144’e çıktı. Aynı yıl satış kooperatiflerinde dört birlik, 32 kooperatif ve 24.154 ortak vardı.

Bir ara düşüş de var: 1936’da kooperatif sayısı 668’den 568’e indi. Neden kötü bir yıl değil, yeni yasaydı; 2836 sayılı yasaya uymayan kooperatifler birleştirildi ya da tasfiye edildi.

Bugün: 49 Bin Kooperatif

Ticaret Bakanlığı’nın Temmuz 2026 bültenine göre Türkiye’de faal olan ve olmayan 49.483 kooperatif kayıtlı; kayıtlı ortak sayısı 4.857.397. Birleşmiş Milletler de 2025’i Uluslararası Kooperatifler Yılı ilan etmişti; karar 19 Haziran 2024’te oylamaya gerek kalmadan kabul edildi.

Kooperatifçiliğin kitap dünyasındaki karşılığını merak edenler, yazarların ve okurların kurduğu yayınevlerini anlattığımız Yazarlar Kendi Yayınevini Kurarsa: Dünyadan Başarılı Yayıncılık Kooperatifleri dosyamıza bakabilir.

Okumak İsteyenlere

Konuyu derinlemesine okumak isteyenler için iki kaynak:

• Ahmet Uyanık’ın Hacettepe Üniversitesi’ndeki doktora tezi, Atatürk Dönemi Türk Ekonomisinde Bir Kalkınma Modeli Olarak “Kooperatifçilik Siyaseti”, üniversitenin açık arşivinde ücretsiz okunabiliyor.
• Nusret N. Uzgören’in Atatürk, Kooperatifçilik ve Türk Kooperatifçilik Kurumu kitabı, Türk Kooperatifçilik Kurumu’nun 1983 yayını; kütüphanelerde bulunabiliyor.

Atatürk’ün kooperatife bakışını belki en iyi, 1937’deki konuşmasında köylüler için istediği şey özetliyor: makineyi tek başına almak yerine birlikte kullanmayı “ayrılamıyacağı bir âdet” hâline getirmek.

Kaynaklar

• Ticaret Bakanlığı – Kooperatifçiliğin tarihçesi
• Resmî Gazete – Sayı 71 (498 sayılı İtibarî Ziraî Birlikleri Kanunu)
• Resmî Gazete – Sayı 1208 (1470 sayılı Ziraî Kredi Kooperatifleri Kanunu)
• Resmî Gazete – Sayı 3146 (2834 ve 2836 sayılı kanunlar)
• Vakanüvis – İlk TBMM’nin İlk Kanunu: Ağnam Resmi
• TBMM – Atatürk’ün 1 Kasım 1929 açış konuşması
• TBMM – Atatürk’ün 1 Kasım 1936 açış konuşması
• TBMM – Atatürk’ün 1 Kasım 1937 açış konuşması
• Uludağ Üniversitesi – Ziya Gökalp Mülayim, Atatürk’ün Kooperatifçilik Konusundaki Görüşleri
• Amme İdaresi Dergisi – Meral Tecer, Türkiye’de kooperatifçilik
• Ticaret Bakanlığı – Kooperatif Bülteni, Temmuz 2026
• Birleşmiş Milletler – A/RES/78/289
• Hacettepe Üniversitesi – Ahmet Uyanık, Kooperatifçilik Siyaseti
• Strateji ve Bütçe Başkanlığı Kütüphanesi – Uzgören kaydı

Diğer dosyaları okumak için tıklayın.