Yazarlar Kendi Yayınevini Kurarsa: Dünyadan Başarılı Yayıncılık Kooperatifleri

Yayıncılıkta telif payı çoğu zaman kapak fiyatının yüzde onu civarında kalıyor. Çevirmen sayfa başı ücretle çalışır, editörün adına tanıtım metinlerinde, satış platformlarında yer verilmediğine de rastlarız. Peki yazarlar, çevirmenler ve editörler masayı devirip kendi yayınevlerinin ortağı olsa ne olur?

Hakan Turgay

Yapay zekâ üzerine tartışmaların çoğu bugün ürünlerin etrafında dönüyor: Hangi model daha akıllı, hangi uygulama daha hızlı, hangi buluş hangi mesleği bitirecek? Bence bir noktadan sonra yapay zekânın rotası, tek tek buluşlardan ve göz alıcı ürünlerden, kökleri yüzyıllar öncesine uzanan sosyal ve ekonomik örgütlenme ve yönetişim biçimlerini de yenilemeye dönecek.

İşte o zaman şirket türleri arasında kooperatiflerin çok daha revaçta olacağını düşünüyorum. Sermaye şirketleri sanayi ve endüstri çağlarının parlayan yıldızıydı. Değer fabrikadaydı, makinedeydi, sermayedeydi; onu kim koyduysa söz de onundu. Bilgi çağında ise asıl değer bilginin kendisi. Bilgiyi en iyi işleyen, onu üretenleri hem kazanca hem karara ortak eden ve en demokratik potansiyele sahip şirket türü de kooperatif.

Peki kooperatif neden hâlâ kenarda duruyor?

Çünkü kooperatif modeli bugün, insanlara harekete geçme cesareti verecek kadar görünür değil. Bir yanda bilerek ya da bilmeyerek kooperatif adını taşıyan taklitler var. Öbür yanda, kooperatif denince akla önce yarım kalmış konut projelerini ve mağdur ortakları getiren olumsuz bir algı. İyi örnekler bu gürültünün içinde kayboluyor.

Bu yüzden iyi örneklere bakmak gerekiyor ve yayıncılık bunun için biçilmiş kaftan. Ürünü doğrudan bilgi ve emek olan, yazarından çevirmenine herkesin katkısının kitabın değerini belirlediği bir sektör bu. Üstelik yazının başındaki sorunun cevabı yarım asırdır deneniyor. Kimi yazarlar bir araya gelip kendi kitaplarını basıyor. Kimi yayınevleri, kurucusu emekliye ayrılınca çalışanlarına, çevirmenlerine, hatta yazarlarına devrediliyor. Kimi kitapçılar dev zincirlere karşı güçlerini birleştiriyor.

Aşağıdaki örnekleri, kimin ortak olduğuna göre grupladık. Hepsinin ortak noktası, kitabın değer zincirindeki bir halkanın sahipliği kendi eline alması.

Yalnızca Yazarlar: Kendi Kitabını Kendin Yayımla, Ama Birlikte

Book View Café (ABD, 2008)

Ursula K. Le Guin’in de kurucuları arasında olduğu bu kooperatif, 2008’de 27 yayımlanmış Amerikalı yazarla kuruldu. Aralarında Vonda McIntyre ve Seanan McGuire gibi bilim kurgu ve fantastik edebiyatın tanınmış adları da vardı.

Modelin sırrı beceri takası. Her ortak, kooperatife bir beceri katıyor: editörlük, dizgi, kapak tasarımı, muhasebe, web, hukuk ya da tanıtım. Böylece geleneksel bir yayınevinin yaptığı bütün işler ortaklar arasında paylaşılıyor ve satış gelirinin yüzde 90’ı yazara gidiyor. Kooperatif bugün bilim kurgudan polisiyeye, romantik kurgudan anıya uzanan geniş bir katalog yayımlıyor.

Kim ortak: yalnızca yazarlar · Formül: gönüllü emek + beceri takası + e-kitap

Fiction Collective (ABD, 1974)

Jonathan Baumbach, Ronald Sukenick, Peter Spielberg ve Steve Katz’ın da aralarında olduğu bir grup yazar, 1974’te büyük yayınevlerinin “fazla deneysel” bulduğu kurmaca için kendi yayınevlerini kurdu. Yazarların yönettiği, kâr amacı gütmeyen bu yapı 1988’de FC2 adıyla yeniden örgütlendi ve hâlâ ticari yayıncılığın riskli bulduğu kitapları basıyor.

Kim ortak: yazarlar (yazarların yönettiği kâr amaçsız yapı) · Formül: ticari pazarın dışında kalan türe odaklanmak

Yazarlar ve Okurlar Aynı Masada

Writers and Readers Publishing Cooperative (Londra, 1974–1984)

Adından da anlaşılacağı gibi bu kooperatif, yazarları ve okurları birlikte örgütlemeyi hedefliyordu. Kurucuları arasında Görme Biçimleri’nin (Ways of Seeing; Metis Yayınları, Yurdanur Salman çevirisiyle) yazarı John Berger, oyun yazarı Arnold Wesker ve Lisa ve Richard Appignanesi vardı. On yıl boyunca kadın yazarlara, çok kültürlü ve cinsiyetçilikten arınmış çocuk kitaplarına yer verdi. Bir de Londra’da kitapçı işletti.

Bugün kooperatifin en kalıcı mirası For Beginners dizisi. Marx’tan Freud’a karmaşık konuları çizgi romanla anlatan bu dizi, kooperatif kapandıktan sonra da yaşamayı sürdürdü.

Kim ortak: yazarlar, editörler, okurlar · Formül: misyonu net bir katalog + tek bir başarılı dizi

New Internationalist (Birleşik Krallık)

Elli yılı aşkın geçmişi olan bu dergi ve kitap yayınevi uzun süre bir işçi kooperatifiydi. 2017’de okurlarını da ortak yapmak için çok paydaşlı kooperatife dönüştü. 1 Mart – 6 Nisan 2017 arasında yürüttüğü topluluk payı kampanyasında 3.409 kişi toplam 704.114 sterlin yatırdı. Bu, medya alanında o güne kadarki en büyük topluluk payı kampanyasıydı. Okurlar kaç pay alırsa alsın, her birinin eşit oyu var.

Kim ortak: çalışanlar + okurlar · Formül: sadık okur kitlesini sermayeye dönüştürmek.

Yayınevi Çalışanlarına, Çevirmenine ve Yazarına Devrediliyor

L’Atalante (Fransa, Nantes)

Bilim kurgu ve fantastik edebiyat yayınevi L’Atalante’ın kurucusu Pierre Michaut, emekliliği yaklaşınca yayınevini büyük bir gruba satmak yerine kooperatife dönüştürmeyi seçti. Haziran 2014’te yayınevi ve kitapçı, Fransa’daki işçi kooperatifi türü olan SCOP’a dönüştü. Ortaklar arasında dokuz çalışanın yanında iki çevirmen, bir dizi editörü ve romancı Pierre Bordage da var. Her biri sermayeye 3.500 avro koydu.

Bir yayınevinin çevirmenleri ve yazarıyla birlikte el değiştirmesi az rastlanan bir örnek. Kurucusu emekliye ayrılan bağımsız yayınevlerinin büyük gruplara satılması sorununa da ilginç bir cevap.

Kim ortak: çalışanlar, çevirmenler, editör, yazar · Formül: kurucunun emekliliğinde satış yerine devir.

Éditions çà et là (Fransa, 2005)

Dünyanın dört bir yanından bağımsız çizgi romanları Fransızcaya çeviren bu yayınevi, 20. yılında SCOP’a dönüştü. Bütün çalışanlar eşit paylarla ortak oldu.

Kim ortak: bütün çalışanlar, eşit payla · Formül: çeviri ağırlıklı niş katalog

AK Press (İskoçya–ABD, 1987)

1987’de İskoçya’da küçük bir posta siparişi dağıtım işi olarak başladı. Bugün ABD’nin Kaliforniya eyaletinde hem yayınevi hem kitap dağıtıcısı olarak çalışıyor. İşçi kooperatifi olarak örgütlü: Patronu yok, kararlar kolektif alınıyor. Kooperatif, 2015’te Oakland’daki deposunu etkileyen ölümcül bir yangından sonra Chico kentine taşınmak zorunda kaldı ve ayakta kaldı.

Kim ortak: bütün çalışanlar · Formül: yayıncılık + dağıtım, kolektif yönetim

Çevirmenlerin ve Editörlerin Kooperatifleri

Edebiyat çevirmenleri ve serbest editörler, kooperatif modelini en az kullanan ama belki de ona en çok ihtiyaç duyan meslekler. Yine de çalışan örnekler var:

• Guerrilla Translation: Çeviri, redaksiyon ve altyazı hazırlayan bu uluslararası kolektifte ortakların payı yalnızca ücretli işe göre hesaplanmıyor. Gönüllü işler ve kolektifin bakım emeği de kayda geçiyor, aylık ödemeler bu üç tür emeğe göre belirleniyor.
• Soglasnik (Slovenya, Ljubljana): 2014’te 15 dil öğrencisi tarafından serbest çalışanlar kooperatifi olarak kuruldu. Hedefi, bütün üyeleri tam ortak yapan bir işçi kooperatifine dönüşmek.
• Connections Cooperative (ABD, Providence): 2004’ten beri çalışan çeviri ve sözlü çeviri kooperatifi. Topluluk üyelerine çevirmenlik eğitimi verip onları ortaklığa açıyor.

Bu kooperatiflerin çoğu edebiyat çevirisinden çok ticari çeviri ve sözlü çeviriyle ayakta duruyor. Edebiyat çevirmenleri için ders şu olabilir: Kooperatif, düzenli gelir getiren işle yüksek riskli edebi işi aynı çatı altında dengeleyebilir.

Kitapçılar ve Kâğıt Toplayıcılar

Les Libraires (Kanada, Québec)

Québec’teki bağımsız kitapçılar, zincir mağazalara ve çevrim içi devlere karşı bir kooperatifte birleşti. Bugün Québec, Ontario, Manitoba ve Atlantik eyaletlerinden 125’i aşkın bağımsız kitapçı ortak. 2013’ten beri leslibraires.ca adlı ortak bir internet satış sitesi işletiyorlar. Böylece hiçbirinin tek başına kuramayacağı bir e-ticaret altyapısına birlikte sahipler.

Kim ortak: bağımsız kitapçılar · Formül: ortak altyapı, bağımsız dükkân

Eloísa Cartonera (Arjantin, Buenos Aires, 2003)

2001 krizinin ardından yazar Washington Cucurto, sanatçı Javier Barilaro ve küratör Fernanda Laguna, sokakta karton toplayan “cartonero”larla birlikte bir yayınevi kurdu. Kartonu toplayıcılardan piyasanın beş katı fiyata satın aldılar ve kapakları toplayıcıların kendisine elle boyattılar. Guinness Rekorlar Kitabı, Eloísa Cartonera’yı ilk geri dönüştürülmüş karton kitap yayınevi olarak tescil etti. Bugün Latin Amerika’da ve ötesinde yaklaşık 250 “kartonera” yayınevi olduğu tahmin ediliyor.

Kim ortak: yazarlar, sanatçılar, karton toplayıcılar · Formül: ucuz malzeme + el emeği + çağdaş edebiyat

Türkiye’den İki Örnek, İki Ayrı Model: YAZKO ve YAYKOOP

Türkiye’de bu alanda iki önemli deneme var. İkisi de Cağaloğlu’nun yayıncılık geleneğinden çıktı, ama masaya oturanlar bambaşka.

YAZKO (İstanbul, 1980–1983)

Kısa ömrüne rağmen dünyadaki örneklerin çoğu kadar parlak bir deneyim.

1980’de yayıncılık derin bir bunalımdaydı. Ünlü yazarlar bile kitaplarını bastıramıyor, yayıncılar kâğıt bulamıyordu. Ağaoğlu Yayınevi’nin sahibi Mustafa Kemal Ağaoğlu, hem yazarların bu sorununu hem de matbaasının boş kalmasını çözmek için Yazarlar ve Çevirmenler Yayın Üretim Kooperatifi’ni (YAZKO) kurdu. Başlangıçta 40 yazarla sınırlıydı. İlk ortaklar arasında Çetin Altan, Attilâ İlhan, Can Yücel, Tomris Uyar, Pınar Kür, Selim İleri ve İlhan Berk gibi isimler vardı.

Şair ve editör Turgay Fişekçi’nin anlatımına göre model çok basitti. Yazar bir katılım payı ödüyor, kitabın basım maliyeti ve yüzde onluk kooperatif payı düşüldükten sonra satış gelirinin tamamı yazara gidiyordu. Kimi yazarların telifi kapak fiyatının yüzde kırkına ulaşıyordu. Yayınevlerinin ödediği telif ise genellikle yüzde ondu.

12 Eylül darbesiyle kitle örgütleri ve dergiler kapatılınca YAZKO bir anda ülkenin neredeyse tek kültür kurumu hâline geldi. Memet Fuat’ın yönettiği Yazko Edebiyat’ın Kasım 1980’deki ilk sayısı 5.000 basıldı, yetmeyince 2.000 daha eklendi. Dergi Şubat 1981’de 14 bin satışa ulaştı. Ahmet Cemal yönetiminde Yazko Çeviri, Selahattin Hilav yönetiminde Yazko Felsefe çıktı. 1983’te yayına başlayan haftalık Yazko Somut’un feminist yazarlara ayrılan sayfası ise Fişekçi’ye göre ülkedeki feminist hareketin çıkış noktası oldu.

Son ise yönetişimden geldi. Kooperatif içinde güçlenen muhalefet, olağanüstü kongrede yönetimi değiştirdi. Fişekçi’ye göre bu değişiklik sonun başlangıcı oldu. Dergiler kısa sürede kapandı, yazarlar teker teker uzaklaştı.

Kim ortak: yazarlar ve çevirmenler · Formül: katılım payı + maliyet ve yüzde on dışındaki gelirin yazara gitmesi

YAYKOOP (İstanbul, 2019)

Kırk yıl sonra Cağaloğlu’nda başka bir kooperatif kuruldu. S.S. Yayınevleri İşletme Kooperatifi, kısa adıyla YAYKOOP, Nisan 2019’da İstanbul, Ankara, İzmir ve Diyarbakır’dan on dört orta ve küçük ölçekli yayınevinin bir araya gelmesiyle doğdu. Kasım 2021’deki ikinci olağan genel kurulda ortak sayısı 40 yayınevine ulaşmıştı. Yönetim kurulu başkanlığına Tekin Yayınevi’nden Elif Akkaya seçildi.

Kooperatif dağıtım, teşhir, kâğıt ve depo gibi işleri ortaklaştırıyor. Kitap fuarlarına katılıyor, kitapçı ve yaykoop.com adlı bir satış sitesi işletiyor. Dağıtım şirketlerinin ve zincir mağazaların koşullarına tek başına itiraz edemeyen küçük bir yayınevi için bu ciddi bir kazanç.

Üyelik koşulları ise kooperatifin kimin için kurulduğunu açıkça söylüyor: yayıncı sertifikası, en az üç yıllık düzenli faaliyet, en az 20 yayımlanmış kitap, kurucu ortaklardan iki referans ve 2025 için 40.000 TL giriş keseneği. Kapı yerleşik yayınevine açık. Yazarın, çevirmenin ya da editörün bu kooperatife ortak olması mümkün değil.

Bu, kooperatifçilikte bilinen bir model: işletmelerin kooperatifi. Yukarıda andığımız Québec’teki Les Libraires de aynı türden. Sermayesi olan işletmeler maliyetlerini düşürmek ve pazarlık güçlerini artırmak için birleşiyor.

Oysa kooperatifin özü, tek başına zayıf olanların güç birliği. YAYKOOP’ta bu birlik değer zincirinin bir üst halkasında, işletme sahipleri arasında kuruluyor. Maliyetler düştükçe yazara ve editöre de olumlu bir yansıma olabilir. Ama telif oranına, çeviri ücretine, editörün künyedeki yerine karar veren yine yayınevi.

Kim ortak: yayınevleri (işletmeler) · Formül: ortak tedarik, dağıtım ve satışla maliyet paylaşımı

İki örneği yan yana koyunca Türkiye’deki boşluk görünüyor. YAZKO’da yazar, kitabının üretim aracına ortak oluyordu. YAYKOOP’ta yayınevleri masraflarını paylaşıyor. Bugün eksik olan, birincisinin çağdaş hâli: yazarın, çevirmenin ve editörün ortak olduğu, yayıncılığı da kendisi üstlenen bir kooperatif.

İki model birbirinin rakibi de sayılmaz. Böyle bir yazar ve çevirmen kooperatifi, dağıtım için YAYKOOP gibi bir yapıyla çalışabilir. Kooperatiflerin birbiriyle iş birliği yapması zaten hareketin temel ilkelerinden biri.

Başarılı Olanlar Neyi Doğru Yaptı?

Örnekler bir araya getirildiğinde dört ortak özellik göze çarpıyor:

1. Payı yeniden dağıttılar. Book View Café’de satışın yüzde 90’ı, YAZKO’da maliyet ve yüzde on dışında her şey yazara gitti. Ortaklar, yayınevine değil kendilerine çalıştıklarını gördü.

2. Beceriyi sermaye saydılar. Para yerine dizgi, kapak, çeviri ya da hukuk bilgisi koymak, küçük kooperatiflerin geleneksel yayınevleriyle aynı işi yapmasını sağladı.

3. Net bir nişleri vardı. Deneysel kurmaca, bilim kurgu, çeviri çizgi roman, politik kitap… Hiçbiri “her şeyi yayımlayalım” demedi.

4. Okuru ya da halefi düşündüler. New Internationalist okurunu ortak yaptı. L’Atalante kurucusunun emekliliğini çalışanlara, çevirmenlere ve yazara devirle çözdü.

YAZKO ise madalyonun öbür yüzünü gösteriyor. Ekonomik model ne kadar parlak olursa olsun, ortakların birbirine nasıl itiraz edeceği ve nasıl uzlaşacağı yazılı kurallara bağlanmazsa kooperatif büyüdüğü hızla dağılabiliyor.

Bugün Türkiye’de telif oranları, çevirmen ücretleri ve bağımsız kitapçıların ayakta kalması yeniden tartışılıyor. Okurun yayıncılığa ortak olduğu modellerin yerli örnekleri de var; daha önce Topluluk Destekli Yayıncılık: Ekofil yazımızda bunlardan birini anlatmıştık. Küçük yayınevleri YAYKOOP’la kendi dayanışmalarını kurdu. Sıra yazarlarda, çevirmenlerde ve editörlerde.

Belki de YAZKO’nun yarım kalan hikâyesini bu kez kurallarını baştan yazarak sürdürmenin zamanı gelmiştir.

Bilgi çağının şirketi gerçekten kooperatifse, onu ilk görünür kılacak olanlar kitabı birlikte yapanlar olabilir.

Kaynaklar

• Wikipedia – Book View Café
• Wikipedia – Fiction Collective Two
• Radical Booksellers – Writers & Readers
• Co-op News – Why did the New Internationalist change its legal structure?
• Livres Hebdo – L’Atalante est devenue une coopérative
• ActuaLitté – Pour leurs 20 ans, les éditions çà et là disent scop et encore
• Wikipedia – AK Press
• P2P Foundation – Translation Cooperative
• Resilience – The Open Coop Governance Model in Guerrilla Translation
• CECOP – Soglasnik, Slovenia
• Livres Hebdo – Le regroupement des Librairies indépendantes du Québec devient une coopérative
• Guinness World Records – First recycled-cardboard book publisher
• Nueva Sociedad – Borrón y cuento nuevo: las editoriales cartoneras latinoamericanas
• Altüst – Turgay Fişekçi, Yazko Edebiyat Yılları (1980–1983)
• YAYKOOP – Hakkımızda
• YAYKOOP – Üyelik Koşulları
• BirGün – Yayıncılar Kooperatifi’nden çağrı: Yola çıktık
• BirGün – Yayıncılar Kooperatifi’ne kadın başkan

Diğer dosyaları okumak için tıklayın.