İlhan Berk Hakkında 10 Anekdot: Ciğerci Çıraklığından Rimbaud’ya
İlhan Berk bugün, 18 Kasım’da, 108 yaşında olacaktı. Manisa’da adını taşıyan şiir ödülü bu akşam onun doğum gününde veriliyor. Ciğerci dükkânında çıraklık eden, ağabeyinin meyhanesine bisikletle kaçak rakı taşıyan, Rimbaud’yu beş yıl boyunca on kez elden geçiren şair hakkında belgeli on anekdot derledik.
Mürsel Çavuş
Berk’i çoğumuz İkinci Yeni şairleri arasında şiir geçmişi en eskiye uzanan isim olarak tanıyoruz. Oysa onun çocukluğu şiirden çok, bir esnaf kasabasının sokaklarında geçti: tren istasyonunda dondurma kutusu çeviren, kunduracıda duvara bağlanan, dişçinin masasını her sabah silen bir çocuk.
Anekdotların çoğu Berk’in kendi kaleminden geliyor: 1982’de yayımlanan anı kitabı Uzun Bir Adam ve editörleri Memet Fuat ile Enis Batur’a yazdığı mektuplar. Bu metinlere, onları inceleyen üç akademik makale üzerinden ulaştık; ölüm ve tören bilgileri için bianet’in haberlerine ve Anka Haber’e baktık. Kaynağını bulamadığımız hikâyeleri dışarıda bıraktık.
Kısaca
- Kimdir? Manisa doğumlu şair, çevirmen ve ressam (1918–2008); ömrünün son kırk yılına yakınını Bodrum’da geçirdi.
- Neden şimdi? 18 Kasım 1918’de doğdu; adını taşıyan şiir ödülünün 2026 töreni de bu akşam Manisa’da.
- En şaşırtıcı anekdot: Okula devam edebilmesini, yanında çıraklık ettiği dişçi sağladı; beşinci sınıfa yazılabilmesi için gereken belgeyi de o buldu.
- Kaynak: Berk’in Uzun Bir Adam’ı, mektupları, üç akademik makale ve bianet arşivi.
İlhan Berk Kimdir?
Şair, 18 Kasım 1918’de Manisa’da doğdu. İlk ve ortaokulu Manisa’da okudu, Balıkesir Necatibey Öğretmen Okulu’nu bitirip iki yıl ilkokul öğretmenliği yaptı. 1945’te Gazi Eğitim Enstitüsü Fransızca Bölümü’nden mezun oldu, on yıl ortaokullarda Fransızca okuttu. 1955-1969 arasında Ziraat Bankası Yayın Bürosu’nda çevirmen olarak çalıştı ve oradan emekli oldu. Kül ile 1979’da Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü’nü, İstanbul ile 1980’de Behçet Necatigil Şiir Ödülü’nü aldı. Behçet Necatigil onun için “Türkiye’nin en genç şiirini yazan kişi” demişti. 28 Ağustos 2008’de Bodrum’da öldü.
1. Manisa Yanarken Dağdan Seyreden Çocuk

Berk’in Uzun Bir Adam’da anlattığı ilk olay bir yangın. Can Şen’in makalesine göre Yunan birlikleri çekilirken 5 Eylül 1922’de Manisa’yı ateşe verdi; Türk ordusu şehre 8 Eylül’de girdi.
Berk o günleri şöyle hatırlıyor: “Ben çocuk olduğum dünyayı alevler içinde buldum. Beş yaşındaydım ve Manisa yanıyordu.” Bütün şehir dağa çıkmıştı. Aile yanan kenti bir süre dağdan seyretti; bir akşam aşağı indiklerinde evlerinin yerinde yeller esiyordu. (Doğum tarihine bakılırsa şair o sırada dört yaşına bile girmemişti; hafıza yaşı bir iki yıl büyütmüş.)
Yangının bir bedeli daha vardı. Berk’in büyük ablası Huriye, ailesiyle dağa gelmek istememiş, evde kalmıştı. Şair onun yangında öldüğünü sonradan öğrendi ve yıllar sonra şöyle yazdı: “Yıkıklık, bana ondan kalmadır.”
Ev yanınca aile Dervişali Mahallesi’nde, çıkmaz bir sokaktaki üç odalı, tek katlı bir eve taşındı. Şair annesiyle sokak kapısının yanındaki küçük odada yatıyordu.
2. Yedi Yaşında İstasyonda Dondurma Satmak

Berk’in “dünyayı görmeye çıktığım ilk insan” dediği kişi ağabeyi Halil İbrahim’di. Ağabey on yedi, kendisi yedi yaşındayken ikisi Manisa’dan geçen trenlere dondurma satardı.
İstasyon o zaman kentin oldukça dışındaydı. Kardeşler yaz günleri ilk trenle gelir, son tren kalkana kadar kalırdı. İş bölümü belliydi: ağabey kar keser, kutunun kenarlarına yerleştirir, dondurmayı karıştırırdı; küçük kardeş kutuyu durmadan çevirir, dondurma olunca gelip geçene bağırırdı.
Çeşit tekti. Berk’in deyişiyle, o zamanlar dondurmalar ya tek renkti ya da onların tek kutusu vardı. Şair, işi ne zaman bıraktıklarını hatırlamıyor; belki kendisi okula başlamış, belki ağabeyi başka iş tutmuştu.
3. Ciğerci Dükkânında Cebe Atılan Para
Berk birinci sınıfı okuduktan sonra okuldan ayrıldı ve Kerim Usta’nın ciğerci dükkânına çırak oldu. Küçük, iki üç masalı, kömür mangallı bir yerdi; müşterilerin çoğu ayakta, ekmek arasında ciğer alıp gidiyordu.
Usta dükkânda pek durmazdı, çocuk çoğu zaman tezgâhta yalnızdı. Bir gün sattığı bir ciğerin parasını tam cebine atarken usta çıkageldi. Berk’in anlattığına göre usta hiçbir şey demedi, yalnızca yüzüne baktı; çocuk da parayı çıkarıp yerine koydu.
O akşam eve süklüm püklüm döndü. Ciğerci çıraklığı orada bitti: “Bir daha o sokaktan geçmedim.”
4. Kunduracıda Duvara Bağlanan Çırak
Okula yeniden başlayan Berk, bir iki yıl sonra yine ara verdi ve bu kez on on beş kişinin çalıştığı bir kundura atölyesine girdi. Can Şen bu kesintilerin nedenini ailenin yoksulluğuna bağlıyor; Berk de kitabının bir yerinde yoksul olduklarını yazıyor.
Şair bu dükkândan iki şey hatırlıyor. Birincisi, kendi ayağına göre ölçüp kestiği ve diktiği siyah, sahtiyan bir yemeni; usta onu çocuğa bırakmıştı. İkincisi daha az tatlı: bir öğle yorgunluktan uyuyakalınca, hepsi kendisinden büyük öteki çıraklar onu yaslandığı duvarın dibine bağlamıştı. Uyandığında atölyeden bir kahkaha yükseldi.
Yıllar sonra bile, eline ne zaman bir ayakkabı alsa o dükkânı hatırladığını ve içinin burkulduğunu yazıyor.
5. Okulu Bir Dişçi Okuttu
Berk’in son çıraklığı hayatını değiştirdi. Manisa’da dişçi Hüsnü Erman’ın yanında iki yıl kesintisiz, beş yıl da aralıklarla çalıştı. “Ustam, iyi bir insandı ve bana babalık etti,” diyor.
Okula dönüşünü de bu usta sağladı. Bir köy öğretmeninden, çocuk dördüncü sınıfa kadar okumuş gibi bir belge aldı ve onu beşinci sınıfa yazdırdı. Berk ilkokulu ve ortaokulu onun yardımıyla bitirdi; destek öğretmen okulunun sonuna kadar sürdü.
Gündelik düzen erken başlıyordu. Çocuk sabahları muayenehaneye gider, bir buçuk saat temizlik yapar, sonra okula koşardı. Dişçi masasını silmeyi ilk o zaman öğrendi ve ömrü boyunca bırakmadı. Özenli giyinme alışkanlığı da ona göre aynı yıllardan kalmaydı.
6. Denizi İlk Kez Görmek İçin Bisikletle İzmir’e
Ortaokuldayken, tatillerde çalışıp biriktirdiği parayla aldığı bisikletiyle bir arkadaşıyla İzmir’e gitti. Manisa’dan ilk kez çıkıyordu ve amaç denizi görmekti. (Uzun Bir Adam’da bisiklet iki kez geçiyor; Can Şen’in aktardığı bölümlerde iki olayın tarihi ve sırası verilmiyor.)
İki çocuk sabah gidip akşam döneceklerini düşündüğü için evdekilere haber vermedi. Yokuşlarda bisikletten indiler, İzmir’e kan ter içinde vardılar. Denizi görünce önce ayaklarını soktular; kitaplardaki, resim defterlerinde boyadıkları denizdi, hemen tanıdılar.
İzmir’de iki saat kaldılar ve akşam düşerken Manisa’ya döndüler. Berk o gün annesine denizi gördüğünü söylemedi, sanıyor ki hiç de söylemedi. Anlatı şu cümleyle kapanıyor:
“Bu benim dünyayı görmeye ilk çıkışımdı. / Ve deniz dedikleri artık yalnız bir sözcük değildi.”
7. Bir Zembil Kaçak Rakı ve Polisin Aldığı Bisiklet
Ağabeyi Hüseyin’in Manisa’da hem meyhane hem kahve sayılabilecek bir dükkânı vardı. Berk onu bir efe gibi anlatıyor: yana yıkılmış uzun fes, uzun konçlu çizme, al kuşak, belinde tabanca, altında beyaz at.
Meyhanenin rakısı evde çekiliyordu. Berk yazları yengesi Şadiye’yle bağdaki bir damda, büyük bir imbiğin başında kaçak rakı damıtırdı. Ev birkaç kez basıldı. Birinde, önceden tembihlendikleri gibi, kapıyı açmadan bütün damacanaları kırdılar; rakı avluyu doldurup sokağa aktı ve bütün sokak rakı koktu.
Her sabah düzen aynıydı: çocuk zembile on litre rakı koyar, bisikletle henüz açılmamış meyhanenin önüne bırakır, sonra gidip muayenehaneyi temizlerdi. Bir sabah bisikleti de orada bıraktı. Okul saatinde yerinde bulamayınca her şeyi anladı: polis onu bir süredir izliyormuş ve rakıyla birlikte “suç ortağı” bisikleti de götürmüştü.
Ağabeyi bisikleti geri almaya uğraştı ama kurtaramadı. Berk’in cümlesi kısa: “Benim ondan sonra bir daha bisikletim olmadı.”
8. İlk Şiirler Bir Kız İçin, İlk Kitap Halkevinden
Can Şen’in makalesine göre Berk’in ilk şiir ve yazıları 1934’te Manisa Halkevi’nin dergisinde çıktı. İmzası henüz bugünkü hâlini almamıştı: “N. İlhan” ve “N. İlhan Berk” adlarını kullanıyordu.
Şair o yıllarda cebinin, sevdiği kız için yazdığı şiirlerle dolu olduğunu anlatıyor. İlk kitabı Güneşi Yakanların Selamı 1935’te Manisa Halkevi tarafından basıldı. Berk onu sonradan şöyle tarif etti: “Ahmet Haşim ile Nâzım Hikmet arasında gidip gelen bir kitap.”
Okuma listesi de belliydi: en çok Hayat ve Muhit dergilerini okuyordu. Muhit’te çıkan Necip Fazıl’ın “Kaldırımlar” şiirinin etkisinden uzun süre kurtulamadığını yazıyor. Halkevi kitaplığına arada Şerif Hulûsi gelirdi; Cumhuriyet’te yazan bu genç adam, Berk’in hayatında gördüğü ilk yazardı.
Can Şen’in aktardığına göre şair sonraki yıllarda bu ilk kitabını reddetti.
9. Rimbaud Çevirisi: Beş Yılda On Kez Elden Geçti

Canan Sevinç ile Ferman Polat’ın makalesi, Berk’in Memet Fuat’a yazdığı mektuplardan bir çeviri serüveni çıkarıyor. Berk Rimbaud’yu eleştirel basımlarından çevirdi, İngilizce çevirilerine de baktı; anlamadığı bölümleri Fransızlarla çalıştı, onların da anlamadığı bölümleri çevirmekten vazgeçti.
Çeviriyi Ağustos 1961’de Memet Fuat’a gönderdi. Övgü yerine eleştiri geldi; Memet Fuat ve Selahattin Hilav metinde yanlışlar bulmuştu. Berk’in cevabı alçakgönüllüydü: “İki üç yer var ki tamamen yanlış çevirmişim. Sağolun.”
Metni aylarca yeniden işledi, Mart 1962’de tekrar gönderdi. Kitap Ekim 1962’de De Yayınevi’nden Seçme Şiirler: Cehennemde Bir Mevsim – Illuminations adıyla çıktı. Berk’in teşekkür mektubunda çevirinin geçmişi tek cümlede duruyor: “Rimbaud çevirileri 5 yıldır on kez elimden geçti.”
Çeviriyi her zaman sevgiyle de yapmadı. Mektuplardan birinde şöyle diyor: “Biraz borçlandım, bunun için de bir üç ay çeviri işine girişeceğim.” Mektuplaşmanın tek taraflı olduğu da kayıtlı: 1954’ten 1998’e kırk dört yıl süren yazışmada Berk, Memet Fuat’a “senin iki üç satırlık mektupların dışında (üç tane hepsi) hiç mektubun yok bende” diye sitem ediyor.
10. Necatigil’in Evine Üç Beyaz Gülle
Zeynep Şener’in makalesine göre Berk cenazelere gitmezdi; Behçet Necatigil’in cenazesine de gidemedi. Ama ölen hiçbir tanıdığının evine yapmadığı taziye ziyaretini bir kez yaptı: kısa süre sonra üç beyaz gülle Necatigil’in eşini görmeye gitti.
O ziyaretten bir şiir çıktı: “Ölü Bir Ozanın Sevgili Karısını Görmeye Gitmek”. Şiir, 1983’te Yeditepe Şiir Armağanı’nı kazanan Deniz Eskisi’nde yer aldı. Şiirde ev sahibi, şairin son kez dokunduğu kitabı gösteriyor:
“Burada işte oturmuş şu kitabı okuyordu, / Elinden kitabın düştüğünü gördük sonra. / Hepsi bu.”
İki şairin adı bir kez daha yan yana geldi: Berk, İstanbul ile 1980’de Behçet Necatigil Şiir Ödülü’nü almıştı.
Berk Resimlerini Neden Saklardı?
Berk’in bir de ressam yüzü var ve onu uzun süre sakladı. Uzun Bir Adam’da şöyle yazıyor: “Bu yeryüzünde mutlu olduğum bir tek şey var: Resim yapmak.” Yine de önce şair olarak bilinmek istediği için resimlerini yayımlamaktan kaçındı.
Enis Batur’a yazdığı mektuplar ressamlığın beklenmedik sonuçlarını anlatıyor. Bir sergi için “Sergi bana rağmen açılıyor” diye yazdı; sergilenen resimler bir koleksiyoncunun ondan satın aldıklarıydı. Bir resmi çoğunlukla on beş dakika ile bir saat arasında bitirdiğini, Abidin Dino’nun “isteseydi ressam olurdu” dediğini aktarıyor.
Para konusu onu en çok şaşırtanıydı: “Resmin bir gün karnımı doyuracağını hiç aklıma getirmemiştim.” Bir mektubunda İstanbul’da altı, Paris’te üç, Almanya’da bir koleksiyoncusu olduğunu, orta boy bir resminin 500, büyük boy bir resminin bin dolara alıcı bulduğunu yazıyor. Şener’e göre ilk sergisini 1974’te Galeri Baraz’da, ikincisini 1978’de Bedri Rahmi Eyüboğlu Galerisi’nde açtı.
İlhan Berk Ne Zaman Öldü, Nereye Gömüldü?
Bianet’in 28 Ağustos 2008 tarihli haberine göre Berk, yaklaşık kırk yıldır yaşadığı Bodrum’da öldü. Prostat kanseri tedavisi gördüğü Bodrum Devlet Hastanesi’ne durumu ağırlaşınca 19 Ağustos’ta yatırılmıştı.
Şair Bodrum’daki Türbe Mezarlığı’na gömüldü. Doğduğu Manisa ise onu bugün adını taşıyan bir ödülle anıyor: Anka Haber’e göre 2026 İlhan Berk Şiir Ödülü, 18 Kasım akşamı saat 19.00’da Manisa Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatrosu Uğur Mumcu Sahnesi’nde verilecek. Kazananları 2026 İlhan Berk Şiir Ödülü Ünal Ersözlü ve Sinan Kaba’ya Verildi haberimizde yazmıştık.
İlhan Berk Okumaya Nereden Başlamalı?
Bu anekdotları okuduktan sonra en doğal kapı Uzun Bir Adam. Şair kitabı “Kendim Üstüne Bir Kalem Denemesi” diye tarif ediyor; Manisa yangını, dondurma kutusu ve dişçi masası oradan geliyor. Kitap Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkıyor.
Mektupları sevenler için iki kitap var: Sevengül Sönmez’in hazırladığı, Memet Fuat’a yazılan mektupları toplayan Elin Üstünde Gezsin (Yapı Kredi Yayınları, 2012) ve Enis Batur’a Mektuplar. İkincisini Enis Batur, Berk’in yayımlanmalarını istediği bir mektubu vasiyet sayarak yayımlattı.
Şiire geçmek isteyenler Deniz Eskisi’yle başlayabilir; Necatigil şiiri oradadır. Şiir yazmayı merak edenler için Şiir Nasıl Yapılır? Şiir Yazmak İsteyenlere Öneriler yazımız, “Kaldırımlar” gibi dizelerin nerede durduğu için Türk Şiirinin En Çok Alıntılanan Dizeleri var. Başka bir şairin anekdotlarını Fazıl Hüsnü Dağlarca Hakkında 10 Anekdot: Kitabevi Camından Nobel’e dosyasında bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İlhan Berk ne zaman ve nerede doğdu?
18 Kasım 1918’de Manisa’da doğdu. 28 Ağustos 2008’de Bodrum’da öldü.
Berk’in ilk şiir kitabı hangisi?
İlk kitabı Güneşi Yakanların Selamı, 1935’te Manisa Halkevi tarafından basıldı. Şair bu kitabı sonradan reddetti.
Berk’in anı kitabının adı ne?
Uzun Bir Adam (1982). Berk kitapta Manisa’daki çocukluğunu, çıraklık yıllarını ve ilk şiirlerini anlatıyor.
Berk hangi şairleri çevirdi?
Arthur Rimbaud’yu ve Saint-John Perse’i Türkçeye çevirdi; Perse’in Kralların Ünü’nü çevirmenin onu çok yorduğunu mektuplarında anlatıyor. Rimbaud çevirisi 1962’de De Yayınevi’nden çıktı.
İlhan Berk’in mezarı nerede?
Bianet’in 2008 tarihli haberine göre Bodrum’daki Türbe Mezarlığı’nda.
Kaynaklar
- CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi – İlhan Berk’in Çocukluk ve Gençlik Hatıralarında Manisa (Can Şen, 2013)
- Selçuk Üniversitesi SBE Dergisi – Bir Sanatçının Otoportresi: Özel Mektuplarından Hareketle Şair, Çevirmen ve Ressam Olarak İlhan Berk (Canan Sevinç, Ferman Polat, 2018)
- TURAS – İlhan Berk’ten Bir Portre Şiir: “Behçet Necatigil” (Zeynep Şener, 2025)
- bianet – Şair İlhan Berk’i Kaybettik (2008)
- bianet – İlhan Berk: Ben Ölümü Eskittim Geliyorum (Işıl Kurnaz, 2017)
- Anka Haber – İlhan Berk Şiir Ödülü, Ünal Ersözlü ve Sinan Kaba’ya Verildi (2026)
Diğer dosyaları okumak için tıklayın.


