Fazıl Hüsnü Dağlarca Hakkında 10 Anekdot: Kitabevi Camından Nobel’e
Fazıl Hüsnü Dağlarca, şiirlerini yalnız kitaplarda değil, Aksaray’daki kitabevinin camında da yayımladı; her cumartesi yeni bir şiir. Subaylıktan iş müfettişliğine, öz Türkçe bir dergiden Nobel arşivine uzanan hayatından, ansiklopedilere, akademik makalelere ve arşiv kayıtlarına dayanan on anekdot derledik.
Mürsel Çavuş
Dağlarca’yı çoğumuz ders kitaplarındaki birkaç dizeden ya da Çocuk ve Allah’tan tanıyoruz. Oysa şiirin sokağa nasıl çıkabileceğini en somut biçimde deneyen şairlerden biriydi: Dükkânının camı bir duvar gazetesine dönüştü, bir şiiri yüzünden kapıya polis geldi, çıkardığı dergi “postane” yerine “ulakevi” yazdı.
Anekdotları TDV İslâm Ansiklopedisi ve Reşad Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi’ndeki maddelerden, Türkçe dergisini inceleyen akademik bir makaleden, şair Kemal Özer’in tanıklığından ve Nobel Vakfı’nın aday arşivinden aldık. Kaynağını bulamadığımız hikâyeleri yazıya almadık.
Kısaca
- Kimdir? 1914’te İstanbul’da doğan, 15 Ekim 2008’de ölen şair; yetmişe yakın şiir kitabı var.
- Ne yaptı? On beş yıl subaylık, altı yıl iş müfettişliği yaptı; 1959’da Aksaray’da Kitap Kitabevi’ni açtı.
- En şaşırtıcı anekdot: Camına astığı “Horoz” şiiri için toplatma kararı verildi, polis şiiri camdan söktü.
Fazıl Hüsnü Dağlarca Kimdir?
Dağlarca 1914’te İstanbul’da doğdu, 15 Ekim 2008’de yine İstanbul’da öldü ve Karacaahmet Mezarlığı’na defnedildi. Kuleli Askerî Lisesi’ni ve Harbiye’yi bitirdi, 1950’ye kadar subay olarak çalıştı, sonra Çalışma Bakanlığı’nda iş müfettişi oldu. 1959’da Aksaray’da bir kitabevi ve yayınevi kurdu; 1960–1964 arasında Türkçe dergisini çıkardı ve Türk Dil Kurumu’nun yönetim kurulunda görev aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre şiir kitaplarının sayısı yetmişi bulur; çocuk şiirleri ve çevirilerle birlikte eserleri yüzü aşar. Ününü 1940’ta çıkan ikinci kitabı Çocuk ve Allah ile kazandı.
1. Nüfustaki Adı Mehmet Fazıl’dı
TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesine göre şair İstanbul’da, Ortaköy’de doğdu ve nüfustaki adı Mehmet Fazıl’dı. Babası süvari yarbayı Hasan Hüsnü Bey, annesi Kadriye Hanım’dı.
Asker babanın tayinleri çocuğu da peşinden sürükledi. Reşad Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi, ilkokulu Kayseri, Konya, Adana ve Kozan’da, ortaokulu Tarsus ve Adana’da okuduğunu sayıyor. Yani dört şehirde ilkokul, iki şehirde ortaokul.
Aynı madde, bu dolaşmanın şiirine yansıdığını da not ediyor: Çocukluğunda babasının, gençliğinde kendi askerliği yüzünden yurdun pek çok yerini görmüş, şairliği bu görgüyle beslenmişti. Kitap adlarına bakınca iz kolayca sürülüyor: Sivaslı Karınca, Toprak Ana, Çakırın Destanı.
2. İlk Yazısı On Üç Yaşında Bir Yarışmadan Çıktı
İstanbul Ansiklopedisi’nin Türk Ansiklopedisi’nden aktardığı bilgiye göre Dağlarca’nın matbaaya giren ilk yazısı 1927’de, henüz on üç yaşında bir ortaokul öğrencisiyken çıktı. Yeni Adana gazetesinin düzenlediği bir yarışmada armağan kazanmış, yazısı gazetede yayımlanmıştı.
İlk şiiri “Yavaşlayan Ömür” 1932’de, on sekiz yaşındayken İstanbul dergisinde çıktı. İlk kitabı Havaya Çizilen Dünya ise 1935’te basıldı; aynı yıl Harbiye’den mezun oldu.
Adana bağı bununla da bitmedi. Yıllar sonra kendi çıkardığı Türkçe dergisinin 30. sayısının künyesinde, Aksaray’daki yönetim yerinin hemen yanında bir ad daha geçiyordu: “Yeni Adana Gazetesi”. İlk yazısının çıktığı gazetenin adı, otuz yılı aşkın bir aradan sonra kendi dergisinin künyesine dönmüştü.
3. Şiirlerini On Beş Yıl Üniformayla Yazdı

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Dağlarca Kuleli Askerî Lisesi’ne babasının isteğiyle girdi. İstanbul Ansiklopedisi tarihleri veriyor: 1933’te Kuleli’yi, 1935’te Harbiye’yi bitirdi ve piyade teğmeni oldu.
İlk görev yeri 1936’da Erzurum’du; bir süre Iğdır’da da bulundu. İkinci Dünya Savaşı yıllarını, 1940–1945 arasında, Trakya’da geçirdi. Çocuk ve Allah (1940), Daha (1943) ve Çakırın Destanı (1945) bu üniformalı yılların kitaplarıdır.
1950’de, yüzbaşıyken istifa edip ordudan ayrıldı. Bir yıl kadar Basın Yayın ve Turizm Genel Müdürlüğü’nde çalıştı, 1953’ten 1959’a kadar Çalışma Bakanlığı’nda iş müfettişliği yaptı.
Bu yıllarda yazdığı Âsû (1955), İstanbul Ansiklopedisi’ne göre 1956 Yeditepe Şiir Armağanı’nı kazandı. Yani ödüllü bir şair, gündüzleri iş yerlerini denetleyen bir devlet memuruydu.
4. Kitapçı Dağlarca Etiketi Kendisi Görmek İsterdi
İstanbul Ansiklopedisi’ne göre Dağlarca 1959’da Aksaray’da “Kitab” adıyla bir kitabevi ve yayınevi kurdu; madde yazıldığında hâlâ dükkânın başındaydı. TDV İslâm Ansiklopedisi, kitabevinin önce Aksaray’da, sonra Vezneciler’de çalıştığını ve 1970’te kapandığını yazıyor.
Şair Kemal Özer, üniversite yıllarında bu dükkâna sık sık uğradığını anlatır. Hatırladığı ilk ayrıntı parayla ilgili: Bir kitabı almak istediğinizde Dağlarca fiyatı söylemekle yetinmez, kitabı elinize almadan önce etiketi kendi gözüyle görmek isterdi.
Özer önce bunu, sık değişen genç yardımcılara güvenmemesine bağlamış. Sonradan öğrendiklerinden ise Dağlarca’nın her işini kendine özgü biçimde yapan biri olduğu sonucuna varmış. Dükkânın camı da bu kendine özgülüğün en görünür yeri olacaktı.
5. Kitabevinin Camında “Karşı Duvar Dergisi”
Kemal Özer’in 2008’de yayımlanan yazısına göre Dağlarca her cumartesi yeni bir şiir yazar, büyük harflerle yazdırıp kitabevinin camına asardı. Bu şiirlerin genel adı da vardı: “Karşı Duvar Dergisi”.
Camdaki şiir kısa sürede semtin dışına taştı. Özer’e göre onu yalnız Aksaraylılar değil, İstanbul’un en uzak semtlerinden, hatta yakın illerden gelenler de arayıp okuyordu.
Bir cumartesi sabahı cam boş kaldı. Şiir yazılmıştı, ama büyük harflerle yazmakla görevli kişi işi aksatmıştı. Okurlar sabahtan akşama kadar dükkâna girip hesap sordu. Özer’in anlattığına göre Dağlarca, açıklamasını yeterli bulmayan kalabalıktan öyle bunaldı ki kitabevini vaktinden önce kapatıp gitmek zorunda kaldı.
6. Polisin Camdan Söktüğü Şiir: “Horoz”
1960’tan sonra camdaki şiirler giderek toplumsal ve siyasal eleştiriye döndü. Kemal Özer’e göre okurların arasında artık savcılar da vardı.
“Horoz” adlı şiir cama asıldığı hafta hakkında toplatma kararı verildi. Polisler gelip şiiri camdan söktü ve götürdü. Toplatılan şey bir kitap ya da dergi sayısı değildi; dükkân camındaki tek sayfalık bir şiirdi.
Dağlarca geri adım atmadı. Ertesi hafta cama asılan şiir doğrudan savcıya sesleniyordu ve şöyle başlıyordu: “Savcı, nedir düşündün mü, / Dağları sorguçlu kılan?” Yazdıkları yüzünden hapis yatan yazarların hikâyelerini Kalemine Mahkûm Olan, Hapis Yatan Yazarlar yazımızda derlemiştik.
7. Türkçe Dergisinin Künyesinde Özdemir Asaf Vardı
Dağlarca, Ocak 1960’ta aylık Türkçe dergisini çıkarmaya başladı. Hatice Çarlı ile Bahanur Garan Gökşen’in 2023 tarihli makalesine göre dergi Temmuz 1964’e kadar 43 sayı yayımlandı ve ilk sayısından son sayısına kadar sahibi Dağlarca’ydı. Yönetim yeri Aksaray’daydı: Atatürk Bulvarı 112.
Künye, dönemin edebiyat çevresinden bir kesit gibi okunuyor. İlk altı sayıda baskı düzeni Özdemir Asaf ve Ali Gevgilili’nin adıyla geçiyor, yazı işlerini Konur Ertop yönetiyordu. 25. sayıdan itibaren yazı işleri Doğan Hızlan’a geçti.
Derginin en çok yer kaplayan imzası tek bir harfti: “D.” Makaleye göre bu imza Dağlarca’ya ait ve 28., 35., 37., 38., 42. ve 43. sayılar dışında her sayıda var. Dağlarca, 32. sayıda dergiye baştan beri destek veren dilci Mecdut Mansuroğlu için bir ağıt da yayımladı.
8. Postane Yerine “Ulakevi”: Anayasaya Dil İtirazı
Türkçe dergisinin kapısı, aynı makaleye göre 43 sayı boyunca Arapça ve Farsça sözcüklere kapalı kaldı. Her sayının sonunda bir “sözlükçe” vardı ve yabancı kökenli sözcüklere öz Türkçe karşılıklar öneriyordu.
Önerilerin bazıları bugün tuhaf, bazıları tanıdık geliyor: postane için “ulakevi”, pasaport için “geçmece”, opera için “çalgıtay”, iktisat için “tutumbilim”, tarih için “uzabilig”. Makaleye göre dergi yazarları bu sözcükleri önce kendi yazılarında kullandı; dergideki reklamlar bile öz Türkçe yazıldı.
Dağlarca bu titizliği anayasaya da uyguladı. Derginin 16. sayısındaki “Yeni Anayasa Karşısında” yazısında 1961 Anayasası’nı içindeki yabancı sözcükler yüzünden eleştirdi. Gerekçesi tek cümleydi: “Anayasalar, dilleriyle ulusallaşmadıkça adına söylendiği ulusun geleceğini kapsayamaz.”
9. Hiroşima’nın 25. Yılına Üç Dilli Bir Kitap

Hiroşima’yla ilgili edebiyatı ve çevirilerini kaydeden LinguaHiroshima veri tabanında bir Türkçe kitap var: Hiroşima: Atom Bombasının 25 Yılı, Dağlarca, 1970. Kayıtta yayınevi Kitap Yayınları, basım yeri Ankara olarak geçiyor.
Kayda göre kitap, atom bombasının atılışının 25. yıl dönümünde yayımlandı ve şiirlerin Fransızca ile İngilizce çevirilerini de içeriyordu. Veri tabanı aynı yılın Fransızca başlıklı baskısını ayrıca listeliyor.
Kitap, şairin dünya olaylarına şiirle cevap veren dönemine ait. İstanbul Ansiklopedisi’nin eser listesinde Cezayir Türküsü (1961) de var; Kemal Özer’in anlattığı cumartesi şiirleri gibi, bunlar da gündemi şiirin konusu yapan bir şairin işleri.
Çeviriler sayesinde kitap, Türkçe bilmeyen bir okurun da elinde açılabiliyordu; veri tabanına girmesinin nedeni de bu.
10. Nobel Arşivinde Üç Adaylık
Nobel Vakfı’nın aday arşivi, Dağlarca’nın Nobel Edebiyat Ödülü’ne üç kez aday gösterildiğini kaydediyor. 1970’te iki ayrı kişi önerdi: Türk PEN Kulübü’nün başkanı Yaşar Nabi Nayır ve Philadelphia’daki Pennsylvania Üniversitesi’nden İngiliz edebiyatı profesörü Herbert Howarth.
1971’de Yaşar Nabi Nayır onu bir kez daha aday gösterdi. O yıl ödülü Pablo Neruda kazandı. Aday dosyaları uzun yıllar kapalı tutulduğu için bu öneriler ancak arşiv açıldıktan sonra görülebildi.
Uluslararası tanınma başka bir yoldan geldi. Kuzey Makedonya’daki Struga Şiir Akşamları, 1974’te Altın Çelenk’i Dağlarca’ya verdi. Festivalin sitesindeki biyografi, onun 1959’da bir kitabevi açıp bir edebiyat dergisi çıkarmaya başladığını ve hiçbir şiir okuluna ait olmadığını not ediyor.
Fazıl Hüsnü Dağlarca Ne Zaman Öldü, Nereye Defnedildi?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Dağlarca 15 Ekim 2008’de İstanbul’da öldü ve Karacaahmet Mezarlığı’na defnedildi. Doksan dört yaşındaydı.
Aynı madde, Dağlarca’nın son günlerine kadar âdeta bir alışkanlıkla şiir yazmayı sürdürdüğünü not ediyor. Şiir kitaplarının sayısı yetmişi bulur; çocuk şiirleri ve çevirilerle birlikte eserleri yüzü aşar.
Bugün İstanbul’da Kadıköy’ün Caferağa Mahallesi’nde bir sokak onun adını taşıyor. Kitabevinin camındaki gibi büyük harflerle.
Dağlarca’yı Okumaya Nereden Başlamalı?
Başlangıç için en sağlam kapı Çocuk ve Allah (1940). İstanbul Ansiklopedisi onu şairin gerçek kişiliğini yansıtan ve ününü sağlayan kitap olarak anıyor; Münire Kevser Baş’ın bilig’deki 2018 tarihli makalesi de kitabın modern Türk şiirinde bir “başyapıt” sayıldığını aktarıyor. Akademik çalışmalarda kaynak gösterilen güncel baskı Yapı Kredi Yayınları’nın 2010 tarihli baskısı.
Ardından ödüllü Âsû (1955) ve destan kitaplarından biri, örneğin Çakırın Destanı (1945) okunabilir. Camdaki şiirlerin havasını merak ediyorsanız 1960’ların Cezayir Türküsü gibi kitapları gündemle konuşan Dağlarca’yı gösterir.
Türk şiirinin en çok alıntılanan dizelerini Türk Şiirinin En Çok Alıntılanan Dizeleri yazımızda topladık. Kendi şiirini yazmayı düşünenler Şiir Nasıl Yapılır? Şiir Yazmak İsteyenlere Öneriler yazımıza bakabilir. Başka bir şairin hayatından anekdotlar için Orhan Veli Kanık: Süleyman Efendi’nin Nasırından Diş Fırçasına 10 Anekdot dosyasına göz atabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Fazıl Hüsnü Dağlarca kimdir?
1914’te İstanbul’da doğan, 15 Ekim 2008’de ölen şair. On beş yıl subaylık ve iş müfettişliği yaptı, Aksaray’da Kitap Kitabevi’ni açtı, 1960–1964 arasında Türkçe dergisini çıkardı.
Dağlarca’nın ilk kitabı hangisidir?
İlk kitabı Havaya Çizilen Dünya 1935’te çıktı. Ününü ise 1940’ta yayımlanan ikinci kitabı Çocuk ve Allah ile kazandı.
Dağlarca Nobel’e aday oldu mu?
Evet. Nobel Vakfı’nın arşivine göre 1970’te Yaşar Nabi Nayır ve Herbert Howarth, 1971’de yine Yaşar Nabi Nayır tarafından Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterildi.
Karşı Duvar Dergisi nedir?
Dağlarca’nın her cumartesi yeni bir şiirini büyük harflerle yazdırıp Aksaray’daki Kitap Kitabevi’nin camına astığı şiirlere verilen ad.
Dağlarca’nın mezarı nerede?
İstanbul’da, Karacaahmet Mezarlığı’nda. 15 Ekim 2008’de İstanbul’da öldü.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Dağlarca, Fazıl Hüsnü (Alim Kahraman)
- İstanbul Ansiklopedisi – Dağlarca (Fazıl Hüsnü), Reşad Ekrem Koçu, c. 8
- soL – Şiirin Toplumsallaşması ve Dağlarca (Kemal Özer, 2008)
- Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi – Öz Türkçe Tartışmalarına Türkçe Dergisi Üzerinden Bakmak (Hatice Çarlı, Bahanur Garan Gökşen, 2023)
- LinguaHiroshima – Hiroşima: Atom Bombasının 25 Yılı (Dağlarca, 1970)
- Nobel Prize – Nomination Archive: Dağlarca
- Struga Şiir Akşamları – Altın Çelenk 1974: Dağlarca
- bilig – Poetik Eylem Sürecinin Kurgusal İfadesi: Çocuk ve Allah’ta Kuşlar-Ağaçlar Sembolizmi (Münire Kevser Baş, 2018)
- Roman Kahramanları – Dağlarca’nın Çocuk ve Allah İsimli Eserinde Metafizik Unsurlar (Vefa Taşdelen)
Diğer dosyaları okumak için tıklayın.


