Orhan Veli Kanık: Süleyman Efendi’nin Nasırından Diş Fırçasına 10 Anekdot

Orhan Veli Kanık, 14 Kasım 1950’de, henüz 36 yaşındayken öldü. Yarın ölümünün 76. yıl dönümü. Kısa hayatına bir edebiyat akımı, 28 sayılık bir dergi ve dilimize deyim olarak yerleşmiş dizeler sığdırdı; ama hayatının ayrıntıları da şiirleri kadar şaşırtıcı. Ansiklopedi maddelerine, akademik makalelere ve dönemin belgelerine dayanan on anekdot derledik.

Mürsel Çavuş

Orhan Veli’yi çoğumuz okulda, “İstanbul’u Dinliyorum” ya da “Anlatamıyorum” ile tanıdık. Oysa yaşarken alay konusu oldu, mizah dergilerinde karikatürü çizildi, şiirinin vezinsiz ve kafiyesiz olduğu için “şiir olmadığı” söylendi. Aşağıdaki anekdotların her biri bir kaynağa dayanıyor; “anlatılır ki” diye dolaşan hikâyeleri dışarıda bıraktık.

1. Orhan Veli Kanık’ın Asıl Adı Neydi?

Nüfus kaydındaki adı Ahmet Orhan’dı. 13 Nisan 1914’te Beykoz’un Yalıköyü’nde doğdu. “Veli” bir göbek adı değil, babasının adıydı: Soyadı Kanunu’ndan önce şair, babasının adıyla birlikte “Orhan Veli” diye tanındı ve sonradan Kanık soyadını aldığında da bu ad ona yapışıp kaldı.

Babası Mehmet Veli Bey de sıradan bir memur değildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Muzıka-yi Hümâyun’da klarnetçilik, Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nda şeflik ve Ankara Radyosu’nda müdürlük yaptı. Ailenin 1925’te Ankara’ya taşınması da babanın bu görevleri yüzündendi.

2. Lise Sırasında Bir Şiir Hareketi: Tanpınar’ın Öğrencisi

Ankara Erkek Lisesi’nde iki sınıf arkadaşı edindi: Oktay Rifat ve bir sınıf aşağıdan Melih Cevdet. Mehmet Can Doğan’ın Türk Dili dergisindeki makalesine göre üçü, 1930’da okulun “mecmua heyeti”nin çıkardığı Sesimiz dergisinde ilk yazılarını ve şiirlerini yayımladı.

Aynı lisede edebiyat öğretmenleri arasında Ahmet Hamdi Tanpınar vardı. TDV maddesi Tanpınar’ı Orhan Veli’nin lise hocaları arasında sayıyor; Vikipedi’nin Asım Bezirci’den aktardığına göre Tanpınar, öğretmeni olduğu sürece genç şaire öğütler verdi ve onu yönlendirdi. Bu bağ, aşağıda göreceğimiz gibi, Orhan Veli’nin son gününe kadar sürdü. Hoca ile öğrencinin kuşağını Yerlileşme ve Halklaşmaya Dönüş: Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı yazımızda anlatmıştık.

3. Üç İmza, İki Şair: Mehmet Ali Sel Kimdi?

Orhan Veli’nin ilk şiirleri 1936’da Varlık dergisinde çıktı; hepsi vezinli ve kafiyeliydi. Yeni tarzdaki ilk serbest şiirler ise Varlık’ın 15 Eylül 1937 tarihli 101. sayısında göründü.

Doğan’ın makalesindeki ayrıntı şu: bu şiirler “Oktay Rifat, Orhan Veli ve Mehmet Ali Sel” imzalarını taşıyordu. Mehmet Ali Sel ise Orhan Veli’nin takma adıydı. Yani dergide üç imza vardı ama şair iki kişiydi. TDV de Orhan Veli’nin Varlık’taki şiirlerinde zaman zaman bu takma adı kullandığını yazıyor.

Varlık’ın 1936’da gençleri tanıtırken yazdığı not, Vikipedi’nin Atilla Özkırımlı’dan aktardığı biçimiyle, Orhan Veli’nin “arkadaşları Oktay Rifat, Melih Cevdet ve Mehmet Ali Sel”den söz ediyordu. Okur için Mehmet Ali Sel bir süre ayrı bir genç şairdi.

4. Çubuk Barajı’nda Bir Kaza ve Yirmi Gün Koma

1939’da Orhan Veli, Melih Cevdet’in kullandığı otomobille kaza geçirdi. Vikipedi’nin Asım Bezirci’nin biyografisine dayanarak aktardığına göre araba Çubuk Barajı’nın tepesinden aşağı yuvarlandı ve Orhan Veli yirmi gün komada kaldı.

Kazadan iki yıl sonra, Mayıs 1941’de, Garip yayımlandı. Türk şiirinin yönünü değiştirecek kitabın şairlerinden biri az kalsın o kitabı göremeyecekti.

5. Süleyman Efendi’nin Nasırı ve “Rakı Şişesinde Balık”

“Kitâbe-i Seng-i Mezar” ilk kez 1 Ekim 1938’de İnsan dergisinde yayımlandı. Şiir, Süleyman Efendi adında sıradan bir adamın nasırından çektiklerini anlatıyor ve “Yazık oldu Süleyman Efendi’ye” dizesiyle bitiyordu.

Said Coşar’ın Turkish Studies’teki makalesi, tepkinin nereye vardığını belgeliyor. Mehmet Kaplan’ın hatırladığına göre şiir “berber dükkânları sohbetlerine varıncaya kadar” konuşuldu. Karikatüristler Orhan Veli’ye “meşhur nasır şairi” adını taktı; 1939’da Cemal Nadir konuyla ilgili ilk karikatürü Akbaba’da çizdi. Coşar’ın aktardığına göre bir ilaç firması, nasır ilacının ambalajına bu şiiri koymak için Orhan Veli’ye yüklüce bir para teklif etti.

Akbaba’nın sahibi Yusuf Ziya Ortaç da 1940’ta dergisinde dizeyi bir “rezalet” olarak niteledi. Ama tartışma şiire yaradı. Nurullah Ataç’ın deyişiyle dize “vapurlara, tramvaylara, kahvehanelere kadar” girdi. TDV maddesi bu ilginin nedenini şöyle açıklıyor: dize, sıradan insanın da şiire konu olabileceğini gösteriyordu.

Gündelik dile giren ikinci dize ise bir parodiydi. Vikipedi’nin Bilge Ercilasun ve Asım Bezirci’ye dayanarak aktardığına göre “Rakı şişesinde balık olsam” dizesi, Ahmet Haşim’in “Göllerde bu dem bir kamış olsam” dizesiyle alay etmek için yazıldı. Orhan Veli’nin dilimize yerleşen başka dizelerini Türk Şiirinin En Çok Alıntılanan Dizeleri yazımızda topladık.

6. Garip’in Kapağında Tek Bir Ad

1941’de çıkan Garip üç şairin ortak kitabıydı: Mehmet Can Doğan’a göre ilk baskıda Melih Cevdet’in 16, Oktay Rifat’ın 21, Orhan Veli’nin 24 şiiri vardı. Ayrıca iki şiir, “Kuş ve Bulut” ile “Ağaç”, Oktay Rifat ve Orhan Veli’nin ortak imzasını taşıyordu.

Ama kitabın kapağında yalnız Orhan Veli’nin adı yazıyordu. Üç şairin adı ancak ikinci bir kapak gibi tasarlanan üçüncü sayfada geçiyordu. Akımın manifestosu sayılan önsözü de Orhan Veli yazmıştı.

Dört yıl sonra, 1945’teki ikinci baskıda Melih Cevdet ile Oktay Rifat’ın şiirleri kitaptan çıkarıldı; Garip yalnız Orhan Veli’nin kitabı oldu. Başına eklenen “Garip İçin” yazısında Orhan Veli yalnız kalışından söz ediyordu.

7. Bir Dergi İçin Satılan Palto

Orhan Veli 1947’de Maarif Vekâleti Tercüme Bürosu’ndaki görevinden istifa etti. 1 Ocak 1949’da arkadaşlarıyla on beş günde bir çıkan Yaprak dergisini yayımlamaya başladı. Derginin sahibi ve yazı işleri müdürü oydu, para derdi de onun omzundaydı.

Kaynaklar burada bir giysi üzerinde ayrılıyor: Vikipedi dergiyi sürdürmek için paltosunu sattığını, Karar’ın 2020 tarihli haberi ise ceketini sattığını yazıyor. Hangisi olursa olsun, Karar’a göre Abidin Dino da satıp dergiye harcaması için ona yeniden resim verdi.

Bütün çabaya rağmen Yaprak 1 Haziran 1950’de 28. sayısıyla kapandı. Dergide Sait Faik’ten Cahit Sıtkı Tarancı’ya dönemin önemli adları yazdı. Sait Faik’in adasını da Yer gök Sait Faik hikâyeleri ile dolacak. yazımızda anlatmıştık.

8. Orhan Veli Nasıl Öldü? Ankara’daki Çukur

Yaprak kapanınca Orhan Veli İstanbul’a taşındı. Kasım 1950’de kısa bir ziyaret için Ankara’ya gitti. TDV maddesine göre orada bir inşaat çukuruna düştü ve bunun yol açtığı beyin kanamasıyla 14 Kasım 1950’de İstanbul’da öldü.

Habertürk’ün 2020 tarihli anma yazısındaki ayrıntılar trajediyi derinleştiriyor. Şair 10 Kasım’da Ankara’da belediyenin kazdığı çukura düşüp başından hafifçe yaralandı, iki gün sonra İstanbul’a döndü. 14 Kasım’da bir arkadaşının evinde öğle yemeğinde fenalaştı. Doktorlar rahatsızlığın nedenini anlayamadı ve alkol zehirlenmesi teşhisiyle tedavi uyguladı. Beyin kanaması geçirdiği sonradan anlaşıldı; şair o gece 23.20’de Cerrahpaşa Hastanesi’nde öldü.

Lisedeki hocası Tanpınar onu hastanede, oksijen çadırının altında son kez gördü. Tanpınar’ın Edebiyat Üzerine Makaleler’deki satırları kısadır: “Şiirimize tatlı anlaşmazlığı ve lezzeti getiren zeka, kendisi olmaktan çıkmıştı.”

9. Diş Fırçasına Sarılı Son Şiir

Habertürk ve Vikipedi’nin aktardığına göre, fenalaştığı sırada üzerinde olan ceketin cebinden bir diş fırçası çıktı. Fırçanın sarıldığı kâğıtta yayımlanmamış bir şiir yazılıydı: “Aşk Resmi Geçidi.”

Arkadaşları onun anısına 1 Şubat 1951’de Son Yaprak adıyla tek sayılık bir dergi çıkardı. Karar’a göre bu sayı Sabahattin Eyüboğlu’nun önerisiyle hazırlandı ve daha önce hiç basılmamış “Aşk Resmi Geçidi” ilk kez burada yayımlandı.

Sokaktaki adamın şairinin son şiiri bir defterde değil, bir diş fırçasının sarıldığı kâğıtta bulundu.

10. Abidin Dino’nun Tasarladığı Mezar

Cenazesi 17 Kasım 1950’de Bayezid Camii’nden kaldırıldı ve Rumelihisarı’ndaki Aşiyan Mezarlığı’na defnedildi. Ölümünün ardından dostları bir mezar kampanyası başlattı.

Cumhuriyet’in 14 Kasım 2020 tarihli haberine göre mezar taşını Abidin Dino tasarladı, üzerindeki yazıyı Emin Barın yazdı. Tasarım, biçimsiz bir taş kütlesinin içinden yalnız “Orhan Veli” adının çıktığı sade bir anıttı. Sonraki yıllarda iyi niyetle ama özgün tasarımı bozacak biçimde granitle kaplandı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, şairin 70. ölüm yıl dönümünde granit kaplamayı söküp mezarı özgün hâline döndürdü.

Orhan Veli’yi Okumaya Nereden Başlamalı?

Bu anekdotlardan sonra Orhan Veli’yi okumak isteyene en kolay yol Bütün Şiirleri. TDV’ye göre şairin kitapları sırasıyla Garip (1941), Vazgeçemediğim (1945), Destan Gibi (1946), Yenisi (1947) ve Karşı (1949). Kısa şiirleri tek oturuşta okunuyor; ama aynı şairin ilk vezinli şiirleriyle Karşı’daki toplumsal şiirleri arasındaki mesafe, on dört yıllık bir şiir hayatına sığmayacak kadar büyük.

Orhan Veli şair olduğu kadar çevirmendi de: Molière, Gogol, La Fontaine, Shakespeare ve Sartre’dan çeviriler yaptı. Nesirleri ise Şairin İşi gibi derlemelerde toplandı.

Türkiye’de Orhan Veli Kitapları: Telif Ne Durumda?

Karar’ın Aralık 2020 tarihli haberine göre, o güne kadar Yapı Kredi Yayınları’nda olan telif hakları 31 Aralık 2020’de sona erdi; 2021’den beri dileyen her yayınevi Orhan Veli’nin kitaplarını basabiliyor. Bugün Bütün Şiirleri’nin pek çok yayınevinden baskısı var. Bookinton’da da Koridor Yayınları baskısını Orhan Veli’nin “Bütün Şiirleri” Koridor Yayınlarından Çıktı! haberinde duyurmuştuk.

Sık Sorulan Sorular

Orhan Veli Kanık ne zaman ve nasıl öldü?

14 Kasım 1950’de İstanbul’da, 36 yaşında öldü. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ölümüne, Ankara’da bir inşaat çukuruna düşmesinin yol açtığı beyin kanaması neden oldu.

Orhan Veli’nin gerçek adı nedir?

Nüfus kaydındaki adı Ahmet Orhan’dır. “Veli” babası Mehmet Veli Bey’in adından gelir; Soyadı Kanunu’ndan sonra Kanık soyadını aldı.

Mehmet Ali Sel kimdir?

Orhan Veli’nin takma adıdır. Varlık dergisinde bazı şiirlerini bu adla yayımladı; 15 Eylül 1937 tarihli sayıda şiirler “Oktay Rifat, Orhan Veli ve Mehmet Ali Sel” imzasıyla çıktı.

“Yazık oldu Süleyman Efendi’ye” dizesi hangi şiirde geçer?

“Kitâbe-i Seng-i Mezar” şiirinde. Şiir ilk kez 1 Ekim 1938’de İnsan dergisinde yayımlandı ve nasırdan söz ettiği için uzun tartışmalara yol açtı.

Garip akımının kurucuları kimlerdir?

Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday. Akım adını üçünün 1941’de yayımladığı Garip adlı ortak kitaptan alır.

Orhan Veli’nin mezarı nerede?

Rumelihisarı’ndaki Aşiyan Mezarlığı’nda. Mezar taşını Abidin Dino tasarladı; İstanbul Büyükşehir Belediyesi 2020’de mezarı özgün hâline döndürdü.

Kaynaklar

• TDV İslâm Ansiklopedisi – Kanık, Orhan Veli (Yılmaz Daşcıoğlu)
• Türk Dili – Garip Şiiri (Mehmet Can Doğan, Ekim 2023)
• Turkish Studies – Karikatüristlerin ‘Garip’ Tepkisi (Said Coşar)
• Vikipedi – Orhan Veli Kanık
• Habertürk – Orhan Veli kimdir, nasıl vefat etti?
• Karar – Orhan Veli’nin Yaprak dergisi dijitalde
• Cumhuriyet – Ölüm yıl dönümünde Orhan Veli’nin İstanbul’daki mezarı restore edildi
• Karar – ‘Gün olur’ raflar Orhan Veli dolar

Diğer dosyaları okumak için tıklayın.