Edebiyat Haritamızda Zaman: 1730-1740 Dünyasını Anlatan 13 Kitap

Edebiyat Haritamızda Zaman, her hafta tarihin on yıllık bir dilimine kitaplarla gittiğimiz yazı dizisi. İlk durağımız 1730-1740: Lale Devri’nin son günlerinden Patrona Halil İsyanı’na, Nadir Şah’ın Delhi seferinden Avrupa’da ilk modern romanın doğuşuna uzanan bu on yılı 13 kitapla okuyoruz.

Tarihte bazı on yıllar vardır: Takvimde sıradan görünür ama dönüp bakınca dünyanın aynı anda birçok yerinde kıpırdandığını fark edersiniz. 1730’lar tam olarak böyle bir on yıl.

Edebiyat Haritamızda Zaman dizisinde her hafta on yıllık bir zaman dilimi seçiyor, o yılların dünyasını dönemde geçen romanlar ve dönemi anlatan tarih kitaplarıyla birlikte okuyoruz. Dizinin kardeşi Edebiyat Haritamızda Mekân ise aynı hafta bir şehrin sokaklarına çıkıyor; bu haftaki şehrimiz İstanbul.

Yazının sonunda on üç kitabı tek bakışta görebileceğiniz bir okuma rotası ve sık sorulan soruları da bulacaksınız.

Lalelerin Solduğu, Dünyanın Kıpırdandığı On Yıl

Yolculuğumuz İstanbul’da başlıyor; çünkü 1730’lar, şehrin tarihindeki en sarsıcı sabahlardan biriyle açılır. 28 Eylül 1730’da Arnavut asıllı eski bir levent olan Patrona Halil ve arkadaşları Bayezid’de ayaklandı. Esnafın, yeniçerilerin ve şehir yoksullarının öfkesiyle büyüyen isyan birkaç gün içinde Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın canına ve Sultan III. Ahmed’in tahtına mal oldu. Yerine yeğeni I. Mahmud geçti. Birkaç hafta boyunca şehre fiilen hükmeden Patrona Halil ise aynı yılın Kasım ayında sarayda öldürüldü.

Bu ayaklanma, 1718 Pasarofça Antlaşması’yla başlatılan ve sonradan “Lale Devri” diye anılan dönemi kapattı. Sadabad köşkleri, Haliç kıyısındaki bahçe eğlenceleri, lale merakı, Paris’e giden Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin sefaretnamesi ve İbrahim Müteferrika’nın matbaası bu dönemin simgeleri oldu. Bir ayrıntıyı belirtmek gerek: “Lale Devri” adı dönemin kendi kaynaklarında geçmez. Bu adı, 1913’te İkdam gazetesinde tefrika edip iki yıl sonra kitaplaştırdığı çalışmasıyla tarihçi Ahmed Refik yaygınlaştırdı. Bugün tarihçiler bu adlandırmayı ve onunla gelen “zevk ve sefa” anlatısını yeniden tartışıyor.

İsyan matbaayı kapatmadı. Müteferrika’nın Arap harfli Türkçe basan ilk Osmanlı matbaası, 1729’da Vankulu Lügati ile başladığı yayın hayatını 1740’ların başına kadar sürdürdü; tarih, coğrafya, dil ve askerî düzen üzerine kitaplar ve haritalar bastı. 1730’ların İstanbul’unda bir yanda Patrona’nın isyancıları, öte yanda bir matbaanın sessiz tezgâhları vardı.

On yılın geri kalanı Osmanlı için savaşla geçti. Doğuda, Safevî Devleti’nin çözülüşünden doğan boşlukta yükselen Nadir, 1736’da kendini şah ilan etti ve Osmanlı ile uzun bir mücadeleye girdi. Kuzeyde 1736’da Rusya, ertesi yıl Avusturya ile savaş başladı. 1739 Belgrad Antlaşması’yla Osmanlılar, Pasarofça’da kaybettikleri Belgrad’ı geri aldı; bu antlaşma uzun süre 18. yüzyılın en kârlı Osmanlı diplomasisi olarak anıldı.

Aynı on yılda dünya haritasının öteki ucunda da büyük şeyler oluyordu. Nadir Şah 1739’da Karnal’da Babür ordusunu yendi, Delhi’ye girdi ve Tavus Tahtı dahil şehrin hazinelerini İran’a taşıdı. Bu darbe Babür gücünü kalıcı biçimde sarstı ve Hindistan’daki Avrupa ticaret şirketlerine kapı aralayan bir boşluk yarattı. Çin’de 1735’te tahta çıkan Qianlong, altmış yılı aşacak bir saltanata başladı.

Avrupa’da 1733-1735 arasında Lehistan Veraset Savaşı yaşandı; 1740’ta ise Prusya’da II. Friedrich tahta çıktı ve aynı yılın sonunda Avusturya Veraset Savaşı’nı başlatan Silezya seferine girişti. Düşünce dünyasında Aydınlanma hız kazanıyordu: Voltaire’in Lettres philosophiques‘i 1734’te Fransa’da skandal yarattı, Linnaeus 1735’te Systema Naturae‘yi yayımladı, David Hume 1739-1740’ta İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme‘yi bastırdı. Londra’da saatçi John Harrison, denizde boylamı ölçmek için tasarladığı ilk deniz saatini 1735’te tamamladı. Ve 1740’ın Kasım’ında Samuel Richardson’ın Pamela‘sı çıktı; pek çok edebiyat tarihçisinin ilk modern İngiliz romanı saydığı bir kitap.

Kısacası 1730’lar; bir yanda lale bahçelerinin ve Sadabad’ın sonu, öte yanda matbaanın, bilimsel sınıflandırmanın ve romanın başlangıcı. Aşağıdaki on üç kitap bu on yılı farklı açılardan okumanızı sağlayacak: üç roman ya da dönem eseri, on tarih ve düşünce kitabı.

1730-1740 Dünyasını Anlatan 13 Kitap

1. Katre-i Matem – İskender Pala

Nisan 2009’da yayımlanan Katre-i Matem, ikinci rotamızın edebi kapısı. Roman, müzayededen alınan bir elyazmasının hikâyesi olarak başlar ve okuru Lale Devri İstanbul’una, adını eşsiz bir mor laleden alan bir aşk ve cinayet hikâyesine götürür. Olaylar, döneme son veren Patrona Halil İsyanı’nın çalkantısıyla birlikte çözülür. İskender Pala, Damat İbrahim Paşa’nın İstanbul’unu divan şiirinin diliyle yeniden kurarken Patrona Halil’e de alışılmış “eşkıya” portresinin dışında bir yer açar. İngilizceye The Tulip of Istanbul adıyla çevrildi.

2. Lâle Devri – Ahmed Refik Altınay

Döneme adını veren kitap. Ahmed Refik’in 1913’te İkdam gazetesinde tefrika edilen, 1915’te kitap olarak basılan bu eseri, III. Ahmed ve Damat İbrahim Paşa yıllarını Sadabad eğlenceleri, çırağan şenlikleri, helva sohbetleri ve sonunda gelen isyanla birlikte canlı bir dille anlatır. Bugün akademik tarihçiliğin pek çok yargısını sorguladığı bir kitap; ama Türk okurunun bu dönemi nasıl hayal ettiğini anlamak için hâlâ ilk okunması gereken metin. Günümüz Türkçesine aktarılmış farklı baskıları bulunuyor.

3. Lale Devri mi? – Derleyen: Selim Karahasanoğlu

Ahmed Refik’in kitabıyla birlikte okunması gereken yeni bir derleme. VakıfBank Kültür Yayınları’ndan çıkan bu çalışma, 1718-1730 yıllarını siyasi, kültürel ve askerî açılardan inceleyen makaleleri bir araya getiriyor ve “Lale Devri” anlatısının bir “dönem icadı” olup olmadığını tartışıyor. Kitabın en ilginç yanlarından biri, Ahmed Refik’in kendi kitabından sonra yazdığı ve anlatısını yer yer yumuşattığı yazılarla Fatma Aliye ile girdiği polemiği gün yüzüne çıkarması. Bir dönemin nasıl adlandırıldığını merak edenler için harika bir tartışma kitabı.

4. Patrona İsyanı (1730) – M. Münir Aktepe

1730 isyanı üzerine yazılmış ilk akademik monografi. İlk kez 1958’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi yayını olarak çıkan, 2016’da Altınordu Yayınları tarafından yeniden basılan kitap; isyanın iktisadi ve mali sebeplerini, esnafın ve yeniçerilerin rolünü, saray içi iktidar mücadelesini kaynaklara dayanarak ortaya koyar. Aktepe Osmanlı kroniklerinin yanında dönemin yabancı elçi raporlarını da kullanır. Bugün bile konuya giren her çalışmanın başvurduğu temel eser.

5. 1730 Patrona İhtilâli Hakkında Bir Eser: Abdi Tarihi – Hazırlayan: Faik Reşit Unat

Olayların içinden bir tanıklık okumak isteyenler için. Dönemin tarihçisi Abdi Efendi’nin isyanı anlatan eseri, Faik Reşit Unat’ın hazırlığıyla Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlandı. Patrona Halil ve arkadaşlarının şehirde nasıl görüldüğünü, sarayın ve İstanbul halkının o günleri nasıl yaşadığını birinci elden aktaran bu metin, Aktepe’nin kitabıyla yan yana okunduğunda çok daha anlamlı hale geliyor.

6. Kadı ve Günlüğü – Selim Karahasanoğlu

Büyük olayları bir de sıradan bir Osmanlı memurunun gözünden görmek ister misiniz? Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları’ndan 2013’te çıkan bu çalışma, Sofya, Manisa, Diyarbakır, Üsküdar ve Filibe’de kadılık yapmış Sadreddinzâde Telhisî Mustafa Efendi’nin 1711-1735 yıllarını kapsayan günlüğünü inceliyor. Atamalar, yolculuklar, aile işleri, gündelik hayat… Lale Devri’ni ve isyan yıllarını sarayın değil, bir ulema evinin penceresinden gösteren nadir bir “ben-anlatısı” okuması.

7. İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni (1726-1746) – Orlin Sabev

Bulgar tarihçi Orlin Sabev’in (Orhan Salih) 2004’te Bulgarca yayımlanan, yazarın kendisi tarafından gözden geçirilip Türkçeye aktarılan kitabı 2006’da Yeditepe Yayınevi’nden çıktı. Müteferrika matbaasının kuruluşunu, bastığı kitapları, bu kitapların kimler tarafından alınıp okunduğunu yeniden değerlendirir. “Osmanlı matbaayı neden geç kabul etti?” sorusuna alışılmış cevapların ötesinde bakmak isteyenler için temel kaynak. 1730’lar, matbaanın en verimli yıllarıydı.

8. İngiltere Mektupları (Lettres philosophiques) – Voltaire

Voltaire’in 1726-1729 arasındaki İngiltere sürgününden çıkan bu yirmi dört mektup, önce 1733’te İngilizce, 1734’te Fransızca yayımlandı. Kitap, İngiltere’deki görece düşünce özgürlüğünü, Newton’u, Locke’u, Quaker’ları ve parlamento düzenini Fransa’ya ayna tutarak anlatır. Fransa’da tepkiyle karşılanan eser, Aydınlanma’nın kıvılcımlarından sayılır. Türkçede uzun süre yalnızca kısa alıntılarla bilinen kitap, 2022’de İngiltere Mektupları adıyla tam çeviri olarak yayımlandı. Felsefeye nereden başlayacağını düşünenler için bu yazımıza da göz atabilirsiniz.

9. İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme – David Hume

İskoç filozof David Hume’un yirmili yaşlarında yazdığı ve 1739-1740’ta üç kitap halinde yayımladığı başyapıtı. Bilgimizin deneyimden geldiğini, nedensellik dediğimiz şeyin alışkanlıktan doğduğunu ve aklın tutkuların hizmetinde olduğunu savunan bu eser, yayımlandığında beklediği ilgiyi görmedi; ama sonraki iki yüzyılın felsefesini derinden etkiledi. Türkçede Aziz Yardımlı (İdea) ve Ergün Baylan (Bilgesu) çevirileri bulunuyor. Ağır bir okuma; ama 1730’ların zihin dünyasının doruklarından biri.

10. Pamela – Samuel Richardson

1740’ın Kasım’ında yayımlanan Pamela; or, Virtue Rewarded, on beş yaşındaki hizmetçi Pamela Andrews’un efendisinin tacizine karşı direnişini mektuplar ve günlük sayfalarıyla anlatır. Pek çok edebiyat tarihçisinin ilk modern İngiliz romanı saydığı kitap, yayımlandığı anda Avrupa’nın dört bir yanında okundu, tartışıldı, taklit ve parodi edildi. Ahlak anlayışı bugün tartışmalı bulunsa da 1730’ların İngiltere taşrasının ev içi hayatını ve romanın bir tür olarak doğuşunu görmek için eşsiz bir belge.

11. Boylam – Dava Sobel

Bilim yazarı Dava Sobel’in 1995’te yayımlanan Longitude adlı kitabı, Türkçede Miyase Göktepeli çevirisiyle Boylam adıyla TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları arasında çıktı. Denizde boylamı ölçmek, 18. yüzyılın en çetin bilimsel sorunlarından biriydi ve binlerce denizcinin hayatı buna bağlıydı. Kendi kendini yetiştirmiş saatçi John Harrison, gökbilimcilerin hâkim olduğu bilim çevrelerine rağmen soruna mekanik bir çözüm aradı; ilk deniz saati 1735’te tamamlandı. Bir dehanın kırk yıllık ısrarını anlatan, roman tadında bir bilim tarihi.

12. The Sword of Persia – Michael Axworthy

İran tarihçisi Michael Axworthy’nin 2006’da yayımlanan bu biyografisi, Horasan’da sıradan bir aşiret mensubu olarak başlayıp İran şahlığına, Delhi’nin fethine ve 1747’deki suikasta uzanan Nadir Şah’ın hayatını anlatır. Kitap, 1739 Delhi seferiyle açılır ve Nadir’i İran’ın ilk “modern” hükümdarlarından biri olarak yeniden değerlendirmeyi önerir. Osmanlı-İran savaşlarının öteki tarafını görmek için çok değerli. Kitabın Türkçe çevirisi henüz bulunmuyor; Türkçe okumak isteyenler Axworthy’nin İran: Aklın İmparatorluğu (Say Yayınları) kitabındaki Nadir Şah bölümüyle başlayabilir.

13. Anarşi – William Dalrymple

William Dalrymple’ın 2019’da yayımlanan The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company kitabı, Türkçede Anarşi: Doğu Hindistan Şirketi’nin Amansız Yükselişi adıyla Albaraka Yayınları’ndan çıktı. Bir ticaret şirketinin nasıl bir imparatorluğa dönüştüğünü anlatan kitap, Babür gücünün çözülüşünü ve Nadir Şah’ın 1739’da Delhi’yi yağmalamasını bu yükselişin zemini olarak ele alır. 1730’ların Hindistan’da açtığı yaranın sonraki yarım yüzyılda nasıl derinleştiğini görmek için güçlü bir okuma.

Aynı On Yıl, Başka Bir Harita: İstanbul

Bu on yılın ilk sahnesi İstanbul’da geçtiği için Edebiyat Haritamızda Mekân dizisinin bu haftaki durağıyla yollarımız kesişiyor. Flaman asıllı ressam Jean Baptiste Vanmour, hayatının otuz yılından fazlasını İstanbul’da geçirdi ve 1737’de bu şehirde öldü. Hollanda elçisi Cornelis Calkoen için yaptığı resimler bugün Amsterdam’daki Rijksmuseum’da; bu yazıdaki Patrona Halil ve Damat İbrahim Paşa portreleri de onun fırçasından.

İskender Pala’nın Katre-i Matem‘i ile Philip Mansel’in Konstantiniyye‘sini art arda okursanız, 1730’ların İstanbul’unu hem bir romanın hem bir tarihçinin gözünden görmüş olursunuz. Mansel’in kitabını ve şehri bütün katmanlarıyla anlatan dokuz kitabı daha İstanbul’u Anlatan 10 Kitap yazımızda bulabilirsiniz.

Okuma Rotası: 1730-1740 Dünyasını Anlatan 13 Kitap

#	Kitap	Yazar	İlk yayın
1	Katre-i Matem	İskender Pala	2009
2	Lâle Devri	Ahmed Refik Altınay	1915
3	Lale Devri mi?	Selim Karahasanoğlu (der.)	2026
4	Patrona İsyanı (1730)	M. Münir Aktepe	1958
5	1730 Patrona İhtilâli Hakkında Bir Eser: Abdi Tarihi	Abdi Efendi (haz. Faik Reşit Unat)	1999
6	Kadı ve Günlüğü	Selim Karahasanoğlu	2013
7	İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni (1726-1746)	Orlin Sabev	2006
8	İngiltere Mektupları / Lettres philosophiques	Voltaire	1734
9	İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme	David Hume	1739
10	Pamela; or, Virtue Rewarded	Samuel Richardson	1740
11	Boylam / Longitude	Dava Sobel	1995
12	The Sword of Persia	Michael Axworthy	2006
13	Anarşi / The Anarchy	William Dalrymple	2019

Sık Sorulan Sorular

Lale Devri ve Patrona Halil İsyanı’nı anlatan roman var mı?

İskender Pala’nın Katre-i Matem romanı doğrudan Lale Devri İstanbul’unda geçer ve olayları Patrona Halil İsyanı’yla birlikte çözülür. Romanı Ahmed Refik’in Lâle Devri ve Münir Aktepe’nin Patrona İsyanı (1730) kitaplarıyla birlikte okumak, kurgu ile tarih arasındaki farkı görmek için iyi bir yol.

“Lale Devri” adı nereden geliyor?

Ad, dönemin kendi kaynaklarında geçmez. 1718-1730 yıllarını bu adla anan tarihçi Ahmed Refik Altınay’dır; 1913’te gazetede tefrika edip 1915’te kitaplaştırdığı çalışmasıyla ad yaygınlaştı. Güncel tartışma için Selim Karahasanoğlu’nun derlediği Lale Devri mi? kitabına bakabilirsiniz.

1730-1740 yılları dünya tarihinde neden önemli?

Bu on yıl, Osmanlı’da Lale Devri’nin kapanışına ve matbaanın en verimli yıllarına; İran’da Nadir Şah’ın yükselişine ve 1739 Delhi seferine; Avrupa’da Voltaire, Hume ve Linnaeus’la hızlanan Aydınlanma’ya ve Pamela ile modern romanın doğuşuna sahne oldu. Bir yanda eski düzenlerin sarsıldığı, öte yanda modern dünyanın birçok kurumunun filizlendiği bir dönem.

Edebiyat Haritamızda Zaman dizisi nedir?

Bookinton’un her hafta tarihin on yıllık bir dilimini kitaplarla okuduğu yazı dizisi. Her bölümde o yılların kısa bir panoramasını ve dönemde geçen romanlarla dönemi anlatan tarih kitaplarından oluşan en az on kitaplık bir listeyi bulabilirsiniz. Tüm bölümler Edebiyat Haritamızda Zaman kategorisinde toplanıyor.

Gelecek Hafta

Edebiyat Haritamızda Zaman her hafta yeni bir on yılla devam edecek. Dizinin tüm bölümlerine Edebiyat Haritamızda Zaman, şehir yolculuklarımıza ise Edebiyat Haritamızda Mekân kategorisinden ulaşabilirsiniz. 1730’ların dünyasını anlatan ve bu listeye eklemek istediğiniz bir eser varsa yorumlarda bizimle paylaşın; bir sonraki on yılda görüşmek üzere.