Edebiyat Haritamızda Mekân: İstanbul’u Anlatan 10 Kitap
Edebiyat Haritamızda Mekân, her hafta bir şehrin sokaklarına kitaplarla çıktığımız yazı dizisi. İlk durağımız İstanbul: Byzantion’dan Konstantinopolis’e, Dersaadet’ten bugünün metropolüne uzanan şehri Tanpınar’dan Pamuk’a, De Amicis’ten Bettany Hughes’a on kitapla okuyoruz.
Bazı şehirler haritada bir noktadır; bazıları ise bir kütüphane. İstanbul ikincisinden. Üç imparatorluğa başkentlik etmiş, adını üç kez değiştirmiş, her çağda hem yerlilerine hem yabancılarına yazdırmış bir şehir.
Edebiyat Haritamızda Mekân dizisinde her hafta bir şehir seçiyoruz. Önce şehrin tarihini kısaca anlatıyor, ardından orada geçen ya da o şehir için yazılmış en az on kitabı tanıtıyoruz. Dizinin kardeşi Edebiyat Haritamızda Zaman ise aynı hafta okuru tarihin belirli bir on yılına götürüyor; bu haftaki durağı 1730-1740.
Yazının sonunda on kitabı tek bakışta görebileceğiniz bir okuma rotası ve sık sorulan soruları da bulacaksınız.
Yedi Tepe, İki Kıta, Üç İsim: Kısa Bir Şehir Biyografisi
İstanbul’un hikâyesi, Boğaz’ın Marmara’ya açıldığı burunda başlar. Antik kaynaklar, şehrin ilk çekirdeğini Megara’dan gelen Yunan kolonistlerin MÖ 7. yüzyılda kurduğu Byzantion’a bağlar. Konumun değeri baştan belliydi: Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek su yolunun kapısında, üç yanı denizle çevrili, doğal limanı Haliç olan bir yarımada.
MS 330’da Roma imparatoru I. Konstantinos şehri yeni başkent olarak açtı ve şehir kendi adını aldı: Konstantinopolis. Sonraki bin yılda burası Doğu Roma’nın, yani bizim Bizans dediğimiz imparatorluğun kalbi oldu. 537’de tamamlanan Ayasofya, Theodosius Surları, Hipodrom ve Büyük Saray, şehrin bu çağdan kalan en güçlü izleri.
1453’te Fatih Sultan Mehmed şehri aldığında yeni bir sayfa açıldı. Osmanlılar İstanbul’u, Kostantiniyye ya da Dersaadet adlarıyla, 1923’e kadar başkent olarak kullandı. Süleymaniye’nin, Sultanahmet’in, Topkapı Sarayı’nın siluete eklendiği bu yüzyıllarda şehir; Müslüman, Rum, Ermeni, Yahudi ve Levanten toplulukların yan yana yaşadığı, kalabalığı ve dilleriyle Avrupa’nın en büyük kentlerinden biri oldu. Haliç’in karşı yakasında Cenevizlilerden kalan Galata ve sonra Pera, şehrin Avrupa’ya bakan yüzü olarak ayrı bir dünya kurdu.
Cumhuriyet’le birlikte başkentlik Ankara’ya geçti ama İstanbul, ülkenin kültür ve ekonomi merkezi olmayı sürdürdü. Bugün 15 milyonu aşan nüfusuyla dünyanın en kalabalık şehirlerinden biri. Tarihi yarımadanın büyük bölümü 1985’ten bu yana UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde.
Edebiyat açısından İstanbul’un asıl zenginliği, bu katmanların her birinin kendi yazarını bulmuş olması. Bizans’ı tarihçiler, Osmanlı başkentini seyyahlar ve vakanüvisler, yıkılan konakları ve yangın yerlerini Tanpınar’ın ve Pamuk’un kuşağı, azınlık mahallelerini Mario Levi gibi yazarlar anlattı. Aşağıdaki on kitap, bu katmanların her birinden birer pencere açıyor.
İstanbul’u Anlatan 10 Kitap
Listeyi kronolojik değil, okuma deneyimine göre sıraladık: Önce şehri edebiyatın gözüyle görmenizi sağlayan klasikler, ardından seyyahlar, en son da şehrin bütün tarihini tek ciltte toplayan büyük anlatılar.
1. Beş Şehir – Ahmet Hamdi Tanpınar
İlk baskısı 1946’da yapılan, 1960’ta yazarın elinden geçmiş genişletilmiş haliyle yeniden yayımlanan Beş Şehir; Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul üzerine beş deneme. İstanbul bölümü Türkçede şehir üzerine yazılmış en etkili metinlerden biri sayılır. Tanpınar burada bir gezi rehberi yazmaz; Boğaz’ın ışığını, mahalle kahvelerini, camilerin silüetini bir medeniyetin hafızası olarak okur. İstanbul’u anlamaya nereden başlayacağını soran herkese ilk önerimiz bu kitap. Tanpınar’ı daha yakından tanımak isterseniz Ayın Yazarı dosyamıza göz atabilirsiniz.
2. Huzur – Ahmet Hamdi Tanpınar
Önce 1948’de Ülkü dergisinde tefrika edilen, 1949’da kitap olarak yayımlanan Huzur, İkinci Dünya Savaşı arifesinin İstanbul’unda Mümtaz ile Nuran’ın aşkını anlatır. Ama romanın asıl kahramanı şehrin kendisidir: Boğaz’da bir mehtap gecesi, kıyı boyunca uzanan yalılar, Beyoğlu’nun meyhaneleri. Musikinin, şiirin ve mimarinin iç içe geçtiği bu roman, İstanbul’u bir aşkın dekoru değil, onun asıl sebebi olarak kurar. Beş Şehir‘in denemelerini romana dönüşmüş haliyle okumak gibidir.
3. Sinekli Bakkal – Halide Edib Adıvar
Halide Edib romanı önce İngilizce yazdı: The Clown and His Daughter 1935’te Londra’da yayımlandı, Türkçesi Sinekli Bakkal adıyla 1936’da çıktı. Roman, II. Abdülhamid döneminde İstanbul’un bir mahallesinde geçer; Rabia’nın büyüme hikâyesi üzerinden mahalle hayatını, ortaoyununu, imam evlerini ve saray çevresini birlikte gösterir. Sur içindeki sıradan bir sokağın bir imparatorluğun son on yıllarını nasıl yansıttığını görmek için vazgeçilmez bir klasik.
4. İstanbul Bir Masaldı – Mario Levi
Mario Levi’nin 1993’te başlayıp altı yılda tamamladığı ve 1999’da Remzi Kitabevi’nden çıkan bu büyük roman, 2000 Yunus Nadi Roman Ödülü’nü aldı. 1920’lerden 1980’lere uzanan zaman diliminde İstanbullu bir Yahudi ailenin üç kuşağını izler. Göçlerle eksilen, yeni mahallelere taşınan, dillerini ve hatıralarını koruyan insanların hikâyesi olduğu kadar, kaybolan çok kültürlü İstanbul’a yazılmış bir ağıttır. Uzun ve yoğun bir okuma ama ödülü büyük.
5. İstanbul: Hatıralar ve Şehir – Orhan Pamuk
2003’te Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan bu kitap, Orhan Pamuk’un yirmi iki yaşına kadarki hayatını şehrin hikâyesiyle iç içe anlatır. Pamuk’un İstanbul için önerdiği “hüzün” kavramı, şehir üzerine sonradan yazılan pek çok metnin anahtar kelimesine dönüştü. Ara Güler’in fotoğrafları, Melling’in gravürleri ve Batılı seyyahların gözlemleriyle zenginleşen kitap, bir otobiyografi ile bir şehir denemesinin nadir buluşmalarından biri. Orhan Pamuk’un Bookinton’daki diğer kitaplarına da bakabilirsiniz.
6. İstanbul Hatırası – Ahmet Ümit
2010’da yayımlanan İstanbul Hatırası, tarihi yarımadada işlenen ve her biri şehrin tarihindeki farklı bir döneme işaret eden cinayetleri izler. Ahmet Ümit polisiye kurguyu bir şehir tarihi rehberine çevirir: Byzantion’dan Konstantinopolis’e, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan katmanları, her cinayetle birlikte bir anıtın hikâyesini öğrenerek gezersiniz. Kitap için Bookinton kitap sayfasını, yazar için Ahmet Ümit sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
7. İstanbul (1874) – Edmondo De Amicis
İtalyan yazar Edmondo De Amicis 1874’te İstanbul’a geldi; gözlemlerini Costantinopoli adıyla 1877’de yayımladı. Kitap Türkçeye ilk kez kısmen, Reşat Ekrem Koçu’nun özet çevirisiyle girdi; tam metin Beynun Akyavaş’ın çevirisiyle 1981’de yayımlandı ve bugün Türk Tarih Kurumu baskılarıyla okunuyor. Köprüden geçen kalabalık, çarşılar, yangın gecesi, Dolmabahçe… De Amicis’in canlı, renkli dili, 19. yüzyıl İstanbul’una açılan en keyifli pencerelerden biri.
8. Saltanat Şehri İstanbul – John Freely
Uzun yıllarını İstanbul’da geçiren fizikçi ve yazar John Freely’nin Istanbul: The Imperial City (1996) adlı kitabı, Türkçede Lale Eren çevirisiyle Saltanat Şehri İstanbul adıyla İletişim Yayınları’ndan çıktı. Şehrin kuruluşundan günümüze kesintisiz bir tarih anlatısı sunar; sonundaki anıt rehberi sayesinde kitabı elinizde tutarak yarımadayı gezebilirsiniz. Tek ciltte İstanbul tarihi arayanlar için en derli toplu seçeneklerden biri.
9. Konstantiniyye: Dünyanın Arzuladığı Şehir 1453-1924 – Philip Mansel
İngiliz tarihçi Philip Mansel’in 1995’te yayımlanan Constantinople: City of the World’s Desire 1453-1924 kitabı, fetihten son halifenin şehri terk edişine kadar Osmanlı başkentini hanedan ile şehir arasındaki ilişki üzerinden anlatır. Saray törenlerinden elçiliklere, gayrimüslim cemaatlerden yeniçerilere uzanan geniş bir tablo çizer. Türkçede ilk kez 1996’da Şerif Erol çevirisiyle yayımlanan kitap, Edebiyat Haritamızda Zaman dizisinin 1730-1740 durağıyla da doğrudan bağlantılı: 18. yüzyıl İstanbul’unun siyasi ve toplumsal havasını anlamak için çok değerli.
10. Istanbul: A Tale of Three Cities – Bettany Hughes
Tarihçi ve belgeselci Bettany Hughes’un 2017’de yayımlanan bu kapsamlı kitabı, şehrin hikâyesini Neolitik çağdan bugüne Byzantion, Konstantinopolis ve İstanbul adlı üç kimliği üzerinden anlatır. Hughes, imparatorların ve sultanların yanında kölelerin, göçmenlerin ve kadınların da hikâyesine yer verir. Çoğu bölüm şehirden bir köşeyle açılıp o köşenin geçmişine iner; bu yapı kitabı ağır bir tarih cildinden çok bir yürüyüşe dönüştürür.
İstanbul kitaplarına doymayanlar için daha önce hazırladığımız İstanbul’u Anlatan En Güzel Kitaplar ve İstanbul Öyküleri listelerine de göz atabilirsiniz.
Aynı Şehir, Başka Bir Zaman: 1730’ların İstanbul’u
İstanbul’u anlatan kitapların çoğu şehri uzun bir zaman şeridi üzerinde gösterir. Bu şeridin tek bir on yılına yakından bakmak isterseniz Edebiyat Haritamızda Zaman dizisinin bu haftaki durağı tam da bu şehirde başlıyor: 1730-1740 Dünyasını Anlatan 13 Kitap. Lale Devri’nin son günleri, 1730 Patrona Halil İsyanı ve İbrahim Müteferrika’nın matbaası o yazının konuları arasında.
Flaman asıllı ressam Jean Baptiste Vanmour, hayatının otuz yılından fazlasını İstanbul’da geçirdi ve 1737’de bu şehirde öldü. Melling’in yukarıdaki gravürlerinden neredeyse bir asır önce şehri ve insanlarını resmeden Vanmour’un Patrona Halil ve Damat İbrahim Paşa portrelerini Zaman yazımızda bulabilirsiniz. Philip Mansel’in Konstantiniyye‘sini İskender Pala’nın Katre-i Matem‘iyle art arda okursanız, 1730’ların İstanbul’unu hem bir tarihçinin hem bir romancının gözünden görmüş olursunuz.
Okuma Rotası: İstanbul’u Anlatan 10 Kitap
| # | Kitap | Yazar | İlk yayın |
|---|---|---|---|
| 1 | Beş Şehir | Ahmet Hamdi Tanpınar | 1946 |
| 2 | Huzur | Ahmet Hamdi Tanpınar | 1949 |
| 3 | Sinekli Bakkal | Halide Edib Adıvar | 1936 |
| 4 | İstanbul Bir Masaldı | Mario Levi | 1999 |
| 5 | İstanbul: Hatıralar ve Şehir | Orhan Pamuk | 2003 |
| 6 | İstanbul Hatırası | Ahmet Ümit | 2010 |
| 7 | İstanbul (1874) / Costantinopoli | Edmondo De Amicis | 1877 |
| 8 | Saltanat Şehri İstanbul / Istanbul: The Imperial City | John Freely | 1996 |
| 9 | Konstantiniyye: Dünyanın Arzuladığı Şehir 1453-1924 | Philip Mansel | 1995 |
| 10 | Istanbul: A Tale of Three Cities | Bettany Hughes | 2017 |
Sık Sorulan Sorular
İstanbul’u anlatan kitaplara nereden başlamalıyım?
Edebi bir giriş için Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir kitabındaki İstanbul denemesiyle, kişisel ve modern bir bakış için Orhan Pamuk’un İstanbul: Hatıralar ve Şehir‘iyle başlayabilirsiniz. Tek ciltte şehir tarihi isteyenler için John Freely’nin Saltanat Şehri İstanbul‘u uygun bir başlangıç.
İstanbul’da geçen romanlar hangileri?
Bu listedeki romanlar Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur‘u, Halide Edib Adıvar’ın Sinekli Bakkal‘ı, Mario Levi’nin İstanbul Bir Masaldı‘sı ve Ahmet Ümit’in İstanbul Hatırası. Daha geniş bir seçki için İstanbul’u Anlatan En Güzel Kitaplar listemize göz atabilirsiniz.
İstanbul’u yabancı gözüyle anlatan kitaplar hangileri?
Listede 19. yüzyıl İstanbul’una bir seyyahın gözünden bakan Edmondo De Amicis’in İstanbul (1874)‘ü, şehrin bütün tarihini anlatan John Freely’nin Saltanat Şehri İstanbul‘u, Osmanlı başkentini hanedan ile şehir arasındaki ilişki üzerinden okuyan Philip Mansel’in Konstantiniyye‘si ve şehrin üç kimliğini birlikte ele alan Bettany Hughes’un Istanbul: A Tale of Three Cities‘i yer alıyor.
Edebiyat Haritamızda Mekân dizisi nedir?
Bookinton’un her hafta bir şehri kitaplarla okuduğu yazı dizisi. Her bölümde şehrin kısa bir tarihini ve o şehirde geçen ya da o şehir için yazılmış en az on kitabı bulabilirsiniz. Tüm bölümler Edebiyat Haritamızda Mekân kategorisinde toplanıyor.
Gelecek Hafta
Edebiyat Haritamızda Mekân her hafta yeni bir şehirle devam edecek. Dizinin tüm bölümlerine Edebiyat Haritamızda Mekân, zaman yolculuklarımıza ise Edebiyat Haritamızda Zaman kategorisinden ulaşabilirsiniz. Bu listeye eklemek istediğiniz bir İstanbul kitabı varsa yorumlarda bizimle paylaşın; bir sonraki şehirde görüşmek üzere.
