Reşat Nuri Güntekin Hakkında 10 Anekdot: Çalıkuşu Önce Bir Oyundu

Reşat Nuri Güntekin’in doğum yıl dönümü Kasım sonunda, eserlerinin telif süresi ise 31 Aralık’ta doluyor. Feride’yi hepimiz tanıyoruz; peki Çalıkuşu’nun önce bir tiyatro oyunu olduğunu, sahnelenmediği için romana döndüğünü ve on beş yıl sonra yazarı tarafından yeniden yazıldığını biliyor muydunuz? Ansiklopedi maddelerine, akademik makalelere ve yazarın kendi söyleşilerine dayanan on anekdot derledik.

Mürsel Çavuş

Reşat Nuri’yi çoğumuz okul yıllarında, Feride’nin “Çalıkuşu” lakabıyla tanıdık. Oysa romanın hikâyesi, Feride’nin hikâyesi kadar dolambaçlı: bir tiyatro heyetinin itirazı, tefrikanın ortasında değişen bir anlatıcı, bir dergi patronunun karıştırdığı eski kâğıtlar ve genç bir gazetecinin Ada’daki röportajı. Aşağıdaki anekdotların her biri bir kaynağa dayanıyor; “anlatılır ki” diye dolaşan hikâyeleri dışarıda bıraktık.

Kısaca

• Kimdir? 1889’da İstanbul’da doğan, Çalıkuşu, Yaprak Dökümü ve Yeşil Gece’nin yazarı; öğretmen, müfettiş ve milletvekiliydi.
• En şaşırtıcı anekdot: Çalıkuşu önce İstanbul Kızı adlı dört perdelik bir oyundu; Darülbedayi sahnelemeyince romana döndü.
• Neden şimdi? Doğum yıl dönümü Kasım sonunda; eserlerinin telif süresi 31 Aralık 2026’da doluyor.
• Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, akademik makaleler ve yazarın kendi söyleşileri.

Reşat Nuri Güntekin Kimdir?

Reşat Nuri Güntekin 1889’da İstanbul’da doğdu, 7 Aralık 1956’da Londra’da öldü. Çalıkuşu, Yaprak Dökümü ve Yeşil Gece gibi romanlarıyla tanınan yazar, TDV’ye göre elli kadar da oyun yazdı. Öğretmenlik ve Millî Eğitim müfettişliği yaptı, 1939–1946 arasında Çanakkale milletvekiliydi. Hayreddin Rüşdü, Cemil Nimet ve Sermed Ferid gibi takma adlar da kullandı. Eserlerinin telif süresi 31 Aralık 2026’da doluyor.

1. Reşat Nuri Güntekin Ne Zaman Doğdu? Mezar Taşı Başka Bir Yıl Söylüyor

TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddeye göre Reşat Nuri, 26 Kasım 1889’da İstanbul’un Üsküdar semtinde doğdu. Vikipedi aynı doğumu 25 Kasım 1889 olarak veriyor. Babası askerî doktor Nuri Bey, annesi Lütfiye Hanım’dı.

İşin ilginç yanı Karacaahmet Mezarlığı’nda. Wikimedia Commons’taki 2022 tarihli fotoğrafta yazarın yeşil boyalı mezar taşında “1892–1956” yazıyor. Ansiklopediler 1889 derken taş üç yıl sonrasını gösteriyor; farkın nedenine dair bir açıklamaya rastlamadık.

Ölüm tarihinde ise kaynaklar birleşiyor. Reşat Nuri, akciğer kanseri tedavisi için gittiği Londra’da 7 Aralık 1956’da öldü. Vikipedi’nin Cumhuriyet arşivine dayanarak aktardığına göre 13 Aralık 1956’da Karacaahmet’e defnedildi.

2. Feride’den Önce Öğretmen Olan Yazar

Çocukluğu birkaç şehir arasında geçti. TDV’ye göre ilkokula Üsküdar’da başladı, Çanakkale’de bitirdi; Fransızcayı İzmir’deki Frerler Mektebi’nde öğrendi ve 1912’de Dârülfünun’un Edebiyat Şubesi’nden mezun oldu.

İlk memuriyeti 1913’te Bursa İdâdîsi’ndeki Fransızca öğretmenliğiydi. Ardından İstanbul’da Vefa Sultânîsi’nden Galatasaray’a, Kabataş’tan Erenköy Kız Lisesi’ne uzanan bir dizi okulda Fransızca, Türkçe, felsefe ve pedagoji okuttu. Feride’nin sınıflarını anlatan yazar, yani, yıllarca kara tahtanın önünde durmuş biriydi.

1927’de Millî Eğitim müfettişi oldu. Vikipedi’ye göre bu görev ona Anadolu’yu baştan sona dolaşma imkânı verdi; yol izlenimleri Anadolu Notları’nda toplandı. Öğretmen kahramanları anlatan başka romanları Öğretmenler Günü’ne Doğru: Unutulmaz Öğretmenleri Anlatan 12 Kitap listemizde bulabilirsiniz.

3. Yıldız Böceği, Ağustos Böceği, Ateş Böceği: Takma Adları

Reşat Nuri adını yalnız kitap kapaklarına yazmadı. TDV maddesi, kullandığı takma adları tek tek sayıyor: Tristan Bernard’dan Hakiki Kahramanlık adıyla uyarladığı ilk oyunu 1918’de “Hayreddin Rüşdü” imzasıyla çıktı. “Cemil Nimet” ve “Sermed Ferid” de onun imzalarıydı.

Mizah yazılarında ise bir böcek ailesi kurdu: Yıldız Böceği, Ağustos Böceği ve Ateş Böceği. Seçim tesadüf sayılmaz; 1923–1924 arasında Mahmud Yesâri, Münif Fehim ve İbnürrefik Ahmed Nuri’yle birlikte çıkardığı haftalık mizah dergisinin adı da Kelebek’ti. (Böcekler arasında bir kelebek, en azından tutarlı.)

4. İlk Romanı 34 Yıl Kitap Olmayı Bekledi

Reşat Nuri’nin yazı hayatı Birinci Dünya Savaşı’nın son yıllarında başladı. TDV’ye göre ilk öyküsü “Eski Ahbap” 1917’de Diken dergisinde çıktı. Vikipedi, 1918–1919’da Zaman gazetesinde “Temaşa Haftaları” başlığıyla tiyatro eleştirileri yazdığını da ekliyor.

İlk romanı Harabelerin Çiçeği de aynı gazetede, 1919’da tefrika edildi. Ama kitap olarak basılması için 1953’ü beklemek gerekti. Yazarın ilk romanı, Çalıkuşu’ndan tam 31 yıl sonra okurun eline kitap olarak ulaştı.

5. Çalıkuşu’nun İlk Adı: İstanbul Kızı

Okurların bildiği Çalıkuşu bir romandır; ama ilk hâli bir sahne eseriydi. Âlim Kahraman’ın Yeni Şafak Kitap Eki’ndeki yazısı, Reşat Nuri’nin 1937’de verdiği bir söyleşiyi aktarıyor. Yazar orada şöyle diyor: “Çalıkuşu, evvela İstanbul Kızı adı ile dört perdelik bir piyes olarak doğdu. Bu piyesi Darülbedayi için hazırlamıştım.”

Oyunun bir tezi de vardı. Reşat Nuri’ye göre o yıllarda genç kızlarda neşe ve serbestlik bir kabahat sayılıyordu. O, bu düşüncenin saçmalığını göstermek, gençliğinde “hoppa ve serbest” olan bir Türk kızının iş başa düşünce hayatı çok ciddi karşılayabileceğini ispat etmek istemişti.

TDV maddesi de Çalıkuşu’nun önce “İstanbul Kızı” adıyla oyun olarak yazıldığını doğruluyor.

6. Darülbedayi Oyunu Neden Sahnelemedi?

Muhammed Baydere ile Ayşe Banu Karadağ’ın 2019 tarihli makalesi, Reşat Nuri’nin 1953’te yayımlanan bir söyleşisinden şu satırları aktarıyor: “Edebi heyet (ki içinde kendim de vardım), iki perdesinin Anadolu’da fakir bir köy mektebinde geçmesinden hoşlanmadı.”

Gerekçe dekordu. Yazarın sözleriyle o yıllarda Darülbedayi oyunlarının lüks salonlarda geçmesi âdetti ve “Psalti mağazasının mobilyelerinden köy mektebi sıralarına düşmek” tiyatronun haysiyetine dokunuyordu. Yani oyunu reddeden heyetin içinde yazarın kendisi de oturuyordu.

1937’deki söyleşide bir gerekçe daha var: “Bir de Darülbedayi’de Türk kadın sanatkâr mevcut değildi.” Başrolü genç bir kadın olan bir oyun, onu oynayacak bir Türk kadın oyuncu olmadan sahneye çıkamazdı. Reşat Nuri oyunu geri aldı ve romana çevirdi.

7. Feride’nin İlk Adı Perihan’dı

Roman, Baydere ile Karadağ’ın Âlim Kahraman’a dayanarak verdiği tarihlere göre 1 Ağustos–1 Aralık 1921 arasında Vakit gazetesinde eski harflerle tefrika edildi. Kitap baskısı 1922’de Orhaniye Matbaası’ndan çıktı ve 1928’e kadar eski harflerle dört kez basıldı.

Makalenin Nihan Abir’in tezinden aktardığı bir alıntı, kahramanın adını da veriyor. Reşat Nuri’nin sözleriyle: “Istanbul Kızı tamamıyla Autobiographie şeklinde yazılmıştır. Perihan başından geçen vak’aları kendi kalemiyle anlatır.” Oyundaki kahramanın adı Feride değil, Perihan’dı.

Romana çevirirken sözü kahramandan alıp yazara verdi. Sonra pişman oldu ve birinci kısmı yazdıktan sonra sözü yeniden kahramana bıraktı. Bu tercihi “Çalıkuşu’nun kusurlarından en büyüğü” saydı ve ekledi: “Fakat ne çare ki iş işten geçmiş, roman tefrika edilmeye başlanmıştı.”

8. Yaprak Dökümü Tefrikası ve Üç Yanlış Yarışması

Reşat Nuri ile Vakit arasındaki bağ Çalıkuşu’yla bitmedi. Gazetenin 7 Haziran 1929 tarihli sayısında, ertesi gün başlayacak Yaprak Dökümü tefrikası için yazarın fotoğrafıyla bir ilan çıktı: “Yarın Yaprak dökümü Başlıyor.”

İlanın asıl ilginç kısmı bir yarışmaydı. Gazete, okurlarına “yeni bir eğlence” olsun diye tefrikanın ilk on beş günlük kısmına bilerek, ilanın deyişiyle “iltizamî”, üç yanlış koyacağını duyuruyordu. On beş günün sonunda okurlara “Bu üç yanlış hangileridir?” diye sorulacaktı.

Doğru cevap verenler arasında kura çekilecekti. Ödül listesi şöyleydi: bir okura Reşat Nuri’nin “elyazısını ve imzasını muhtevi bir Çalıkuşu”, bir okura gazetenin bir yıllık aboneliği, birer okura altı ve üç aylık abonelik, altı okura da birer kitap.

Yeni romanın hatalarını bulan okur, eski romanın imzalı bir nüshasını kazanacaktı. Yarışmanın sonucunu ve üç yanlışın neler olduğunu gösteren bir kaynağa ulaşamadık.

9. Sedat Simavi’nin Karıştırdığı Kâğıtlar ve Kemal Tahir’in Röportajı

1937’de Reşat Nuri, dokuz on yıl önce bir dostunun yaptığı ziyareti şöyle anlatıyordu: “Çok meraklı bir adam olduğundan kâğıtlarımı, defterlerimi karıştırırken eline bir tomar geçti. Serlevhayı yüksek sesle okudu: İstanbul Kızı.. Roman.. Aman senin böyle bir romanın var mıydı?”

Âlim Kahraman’a göre bu meraklı dost, Yedigün dergisinin sahibi Sedat Simavi’ydi. Baydere ile Karadağ, Simavi’nin romanın yeniden yayımlanmasını istediğini, Reşat Nuri’nin ise önce karşı çıktığını aktarıyor. Yazarın itirazı kısaydı: “Çalıkuşu bugünkü ben ile hiç alakası kalmamış bir eski eserdir. Bunun için artık ona kalem dokundurmak doğru olmaz.”

Simavi, romanın özüne dokunulmayacağını, yalnız dilde ve bazı ayrıntılarda rötuş yapılacağını söyleyerek onu ikna etti. Makaleye göre Reşat Nuri sonradan bu sözlere “kandığını” yazdı.

Haberi ilk duyuran gazeteci, ileride kendisi de büyük bir romancı olacak Kemal Tahir’di. Âlim Kahraman’ın yazısına göre o yıllarda 27 yaşında, ekmeğini gazetecilikten çıkaran bir gençti. Ada’da oturan Reşat Nuri’nin peşine düştü, iskele başındaki denize nazır gazinolardan birinde onunla buluştu.

Romancının cevabı Tan gazetesinin 28 Kasım 1937 tarihli sayısında çıktı: “Doğru, Çalıkuşu’nu yeniden yazıyorum.” Reşat Nuri amacını da söylüyordu: içinde bir ukde olan “gençlik hatasını” temizlemek.

Yeniden yazılan metin, Baydere ile Karadağ’a göre Yedigün’ün 251. ile 304. sayıları arasında tefrika edildi ve ilk Latin harfli kitap baskısı 1939’da İkbal Kitabevi’nden çıktı. Bugün okuduğumuz Çalıkuşu bu ikinci metindir. Nihan Abir iki metin arasındaki farkları 396 sayfalık bir yüksek lisans teziyle inceledi. İlk oyuna gelince: İstanbul Şehir Tiyatroları, 2018’de makale yazarlarına İstanbul Kızı’nın metninin arşivlerinde bulunmadığını bildirdi.

10. Reşat Nuri Güntekin Nasıl Yazardı? Francala Hamuru Yöntemi

Vikipedi’nin Muzaffer Uyguner’in kitabından aktardığına göre Reşat Nuri, 1933’te Muhit dergisinde Hikmet Feridun Es’le yaptığı bir konuşmada çalışma yöntemini anlattı. Bütün romanlarının tiyatro hâlinde senaryoları olduğunu söyleyen yazar, bir konuyu bulunca hemen yazmaya oturmadığını anlatıyordu.

Onun deyişiyle bulduğu konuyu zihninin bir köşesine atar, “francala hamuru gibi kendi kendine kabarması için” uzun süre bırakırdı. Bazen aradan yıllar geçerdi. Yazmaya başladığında ise kuralı netti: “Romanın sonunu nasıl bitireceğimi tayin etmeden yazıya başlamam.”

Ama aynı konuşmada bir itiraf da var: yazmaya başladıktan sonra kişiler çoğu zaman “hüviyetlerini değiştirir”, hiç düşünmediği olaylar ve yeni kişiler gelirmiş. Kemal Tahir de 1937’deki röportajında aynı şeyi sezmişti: Feride, ona göre romancısına itaat etmeyen tiplerin “en hırçını ve itaatsiziydi.”

Reşat Nuri’yi Okumaya Nereden Başlamalı?

İlk durak elbette Çalıkuşu (1922). Bu anekdotlardan sonra Feride’nin günlüğünü, sözün kahramana neden geri verildiğini düşünerek okumak başka bir tat veriyor. Kitabın Bookinton’daki tanıtımı: Çalıkuşu.

Ardından Yaprak Dökümü (1930) gelir: bir ailenin çözülüşünü anlatan roman, Reşat Nuri’nin kendi elinden oyun olarak da yayımlandı. TDV’ye göre yazar 29’u telif, 21’i çeviri ya da uyarlama olmak üzere elli kadar oyun yazdı; Yaprak Dökümü ile Eski Şarkı hem oyun hem roman olarak var. Anadolu’yu müfettiş gözüyle görmek isteyenler için Anadolu Notları, öğretmen kahramanlı başka romanlar arayanlar için Yeşil Gece (1928) ve Acımak (1928) iyi seçimler. Yazarın Türk edebiyatındaki yerini Türk Edebiyatının Dönemleri ve Önemli Eserleri yazımızda anlatmıştık.

TDV’ye göre Çalıkuşu ve Akşam Güneşi İngilizceye; Damga, Yaprak Dökümü, Değirmen, Çalıkuşu ve Yeşil Gece ise sekiz öyküyle birlikte Rusçaya çevrildi.

Türkiye’de Reşat Nuri Kitapları: Telif Ne Durumda?

Vikipedi’ye göre romanlarının güncel ve standart baskıları İnkılâp Kitabevi tarafından yapılıyor. Ama bu tablo değişmek üzere. Reşat Nuri 1956’da öldüğü için eserlerinin telif süresi 31 Aralık 2026’da doluyor; 1 Ocak 2027’den itibaren her yayınevi Reşat Nuri basabilecek. Aynı yıl telif süresi dolan öteki yazarları 2027’de Telif Hakları Biten 10 Yazar yazımızda topladık.

Sık Sorulan Sorular

Reşat Nuri Güntekin kimdir?

1889’da İstanbul’da doğan, Çalıkuşu, Yaprak Dökümü ve Yeşil Gece gibi romanlarıyla tanınan Türk romancı ve oyun yazarıdır. Öğretmenlik, Millî Eğitim müfettişliği ve 1939–1946 arasında Çanakkale milletvekilliği yaptı.

Çalıkuşu ilk kez ne zaman yayımlandı?

1 Ağustos–1 Aralık 1921 arasında Vakit gazetesinde tefrika edildi, 1922’de kitap olarak basıldı. Bugün okunan metin, yazarın 1937’de yeniden yazıp Yedigün’de yayımladığı hâlidir.

Çalıkuşu neden önce oyun olarak yazıldı?

Reşat Nuri onu Darülbedayi için İstanbul Kızı adıyla dört perdelik bir oyun olarak yazdı. Edebi heyet köy mektebinde geçen perdeleri beğenmeyince oyunu geri alıp romana çevirdi.

Reşat Nuri’nin takma adları nelerdir?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hayreddin Rüşdü, Cemil Nimet, Sermed Ferid; mizah yazılarında da Yıldız Böceği, Ağustos Böceği ve Ateş Böceği imzalarını kullandı.

Reşat Nuri nerede öldü, mezarı nerede?

Akciğer kanseri tedavisi için gittiği Londra’da 7 Aralık 1956’da öldü. Mezarı İstanbul’daki Karacaahmet Mezarlığı’ndadır.

Reşat Nuri’nin eserleri ne zaman telifsiz olacak?

Yazar 1956’da öldüğü için eserlerinin telif süresi 31 Aralık 2026’da doluyor; 1 Ocak 2027’den itibaren dileyen her yayınevi basabilecek.

Kaynaklar

• TDV İslâm Ansiklopedisi – Güntekin, Reşat Nuri (Hüseyin Çelik)
• RumeliDE – Çalıkuşu’nun öz-çeviri serüveni üzerine betimleyici bir çalışma (Muhammed Baydere, Ayşe Banu Karadağ, 2019)
• Yeni Şafak Kitap Eki – Çalıkuşu’nu yeniden yazıyorum (Âlim Kahraman, 2018)
• Vikipedi – Reşat Nuri Güntekin
• Wikimedia Commons – Reşat Nuri’nin Karacaahmet’teki mezarı (2022)
• Wikimedia Commons – Vakit gazetesi, 7 Haziran 1929, Yaprak Dökümü ilanı

Diğer dosyaları okumak için tıklayın.