Uluslararası Hoşgörü Günü: Ön Yargıyla Yüzleştiren 12 Kitap
Bugün 16 Kasım, Uluslararası Hoşgörü Günü. Hoşgörü ile ilgili kitaplar çoğu zaman nasihat vermez; okuru bir başkasının yerine koyar ve ön yargısıyla baş başa bırakır. Lessing’in yüzük meselinden Hosseini’nin Kabil’ine, bu duyguyu en iyi anlatan 12 kitabı Türkçe künyeleriyle derledik.
Mürsel Çavuş
Hoşgörü kulağa kolay gelen bir sözcük. Kimse kendini hoşgörüsüz saymaz. Oysa romanlarda en çok sınanan erdemlerden biri: bir kasabanın, bir sınıfın ya da bir ailenin “bizden olmayan”a nasıl baktığını anlatan sahneler, okuru da sessizce taraf seçmeye zorlar.
Bu listede iki yüzyılı aşkın bir zamana yayılan 12 kitap var. Birinde bir sultan bir tüccara hangi dinin doğru olduğunu sorar; ötekinde on yaşında bir çocuk okula ilk kez gider ve herkes yüzüne bakar. Aralarında bir oyun, bir deneme, bir tarih anlatısı ve dokuz roman bulunuyor.
Listeye birlikte bakalım mı?
Kısaca
- Hoşgörünün klasik metinleri: Lessing’in Bilge Nathan’ı ve Zweig’ın Castellio’yu anlattığı kitabı.
- Ön yargıyı sorgulayan dört klasik roman: Stowe, Twain, Hugo ve Forster.
- Yakın dönemden dört kitap: Harper Lee’den Amin Maalouf’a, Khaled Hosseini’den Elif Şafak’a.
- Gençler için iki roman: Çizgili Pijamalı Çocuk ve Mucize.
- Nereden başlamalı? Kısa bir klasik için Bilge Nathan, roman okuru için Bülbülü Öldürmek, genç bir okurla birlikte okumak için Çizgili Pijamalı Çocuk; ayrıntısı “Hoşgörü ile İlgili Kitaplar: Hangisiyle Başlamalı?” bölümünde.
Uluslararası Hoşgörü Günü Nedir?
UNESCO’ya üye devletler 16 Kasım 1995’te Hoşgörü İlkeleri Bildirgesi’ni kabul etti. Bir yıl sonra, 1996’da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 51/95 sayılı kararla 16 Kasım’ı Uluslararası Hoşgörü Günü ilan etti. UNESCO o günden beri her yıl bu tarihte eğitim, kültürlerarası diyalog ve ayrımcılıkla mücadele üzerine etkinlikler düzenliyor.
Bildirge hoşgörüyü, dünyadaki kültür çeşitliliğine “saygı, kabul ve takdir” olarak tanımlıyor; yani yalnızca katlanmaktan fazlası. Edebiyat bu tanımın en zor kısmını, anlamayı üstlenir. Bir romanda iki yüz sayfa boyunca bir başkasının gözünden bakarsınız.
1. Bilge Nathan – Gotthold Ephraim Lessing

Künye: 184 sayfa · ort. 3,5 saat · Çeviren: Amine Gündoğdu · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
Haçlı Seferleri sırasında Kudüs. Sultan Selahaddin, zengin Yahudi tüccar Nathan’ı huzuruna çağırır ve sorar: Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’dan hangisi doğrudur? Nathan cevap yerine bir hikâye anlatır. Bir baba, üç oğluna da aynı yüzüğü vadetmiştir ve gerçeğinin iki kopyasını yaptırır. Hangisi asıl yüzük?
Alman Aydınlanması’nın önemli yazarlarından Lessing, 1779’da yayımladığı bu manzum oyunda yüzük meselini Boccaccio’dan alıp yeniden kurdu. Oyun kısa ve bir akşamda okunur; meselin cevabını ise kendiniz vereceksiniz.
Bununla başlayın, eğer: Hoşgörü fikrinin kaynağına inmek istiyorsanız.
2. Tom Amca’nın Kulübesi – Harriet Beecher Stowe

Künye: 608 sayfa · ort. 12 saat · Çeviren: İsmail Ferhat Çekem · İletişim Yayınları
Kentucky’de borca batan bir çiftlik sahibi, en güvendiği kölesi Tom’u bir köle tüccarına satmak zorunda kalır. Aynı gece genç Eliza, satılacağını öğrendiği küçük oğlunu kucaklar ve kaçar. İki hikâye ayrı yönlere akar: biri kuzeye, özgürlüğe; öteki güneye, pamuk tarlalarına.
Roman 1851–1852’de bir dergide tefrika edildi, 1852’de kitap olarak çıktı ve kölelik karşıtı hareketin en çok okunan metinlerinden biri oldu. Bugün kimi karakter tasvirleri eleştiriliyor; bu da kitabı tarihiyle birlikte okumayı daha ilginç kılıyor. İletişim baskısı Barış Özkul’un ön sözüyle geliyor.
Bununla başlayın, eğer: Bir romanın tarihi nasıl etkilediğini merak ediyorsanız.
3. Huckleberry Finn’in Maceraları – Mark Twain
Künye: 384 sayfa · ort. 7,5 saat · Çeviren: Bülent O. Doğan · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
Huck, sarhoş babasından kaçar ve Mississippi Nehri’ndeki bir adaya saklanır. Orada, satılmamak için kaçmış köle Jim’le karşılaşır. İkisi bir salla nehirden aşağı inmeye başlar. Huck’a öğretilen her şey, Jim’i ihbar etmesi gerektiğini söyler.
Twain’in 1884 tarihli romanı, bir çocuğun içinde büyüdüğü ön yargıyı adım adım söküşünü anlatıyor. Kitabın en ünlü sahnesinde Huck, Jim’i ele verecek mektubu yırtar. Jim’in gözünden aynı yolculuğu okumak isterseniz Percival Everett’in James romanı tam bunu yapıyor.
Bununla başlayın, eğer: Macera ile vicdan sorusunu bir arada seviyorsanız.
4. Notre Dame’ın Kamburu – Victor Hugo
Künye: 560 sayfa · ort. 11 saat · Çeviren: Volkan Yalçıntoklu · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
Paris, 1482. Notre Dame Katedrali’nin çan çalanı Quasimodo kambur, tek gözlü ve neredeyse sağırdır; halk onu “Deliler Bayramı”nda en çirkin yüz seçerek alay eder. Katedralin önünde dans eden ve herkesin Çingene bildiği genç Esmeralda ise kalabalığın hem hayran olduğu hem de dışladığı biridir.
Hugo romanı 1831’de yayımladı. Kitap, kalabalığın birini nasıl hızla canavar ilan edebildiğini anlatıyor. Disney uyarlamasını bilenler, romanın çok daha karanlık bittiğini şimdiden bilsin.
Bununla başlayın, eğer: Uzun ve dramatik bir klasik arıyorsanız.
5. Hindistan’a Bir Geçit – E. M. Forster
Künye: 396 sayfa · ort. 8 saat · Çeviren: Hasan Fehmi Nemli · İletişim Yayınları
Genç İngiliz kadın Adela Quested, İngiliz yönetimindeki Hindistan’a gelir ve “gerçek Hindistan”ı görmek ister. Müslüman doktor Aziz, ona ve yaşlı Bayan Moore’a Marabar Mağaraları’na bir gezi düzenler. Mağarada olan şeyi kimse tam bilmez; ama Aziz tutuklanır ve kasaba ikiye bölünür.
Forster’ın 1924’te yayımlanan son romanı, iki toplum arasındaki dostluğun sınırlarını sorguluyor. İletişim baskısında Lionel Trilling’in ön sözü ve Virginia Woolf ile D. H. Lawrence’ın kitap hakkındaki düşünceleri de yer alıyor.
Bununla başlayın, eğer: Dostluğun ön yargıya yenilip yenilmeyeceğini merak ediyorsanız.
6. Castellio Calvin’e Karşı – Stefan Zweig
Künye: 241 sayfa · ort. 5 saat · Çeviren: Mustafa Topal, Kıvanç Koçak · İletişim Yayınları
1553’te Cenevre’de İspanyol hekim Miguel Servet, Calvin’in yönetimindeki şehirde dinsel görüşleri yüzünden diri diri yakılır. Bir zamanlar Calvin’in yanında çalışmış hümanist Sebastian Castellio, buna karşı yazmaya karar verir. Elinde ne ordu ne makam vardır; yalnız kalemi.
Zweig bu kitabı 1936’da, Avrupa’da baskının yükseldiği yıllarda yazdı. Kurgu değil, bir tarih anlatısı; ama Zweig’ın kalemiyle roman gibi okunuyor. Kitabın alt başlığı da konusunu özetliyor: “Bir Vicdan Zorbalığa Karşı”. Zweig’ı tanımak isteyenler için Stefan Zweig: Aydınlık Bir Ruhun Karanlıkla İmtihanı yazımıza da bakabilirsiniz.
Bununla başlayın, eğer: Düşünce özgürlüğünün tarihini bir hikâyeden okumak istiyorsanız.
7. Bülbülü Öldürmek – Harper Lee
Künye: 355 sayfa · ort. 7 saat · Çeviren: Ülker İnce · Sel Yayıncılık
Alabama’nın küçük kasabası Maycomb, 1930’lar. Avukat Atticus Finch, beyaz bir kadına saldırmakla suçlanan siyah adam Tom Robinson’ı savunmayı kabul eder. Kasaba buna kızar. Hikâyeyi Atticus’un küçük kızı Scout anlatır; okul bahçesindeki kavgalardan mahkeme salonuna kadar.
Harper Lee’nin 1960 tarihli ilk romanı Pulitzer Ödülü’nü kazandı. Atticus’un kızına verdiği öğüt, bir insanı onun derisinin içine girip dolaşmadan anlayamayacağımızdır. Romanın sitemizdeki tanıtımı için Bülbülü Öldürmek yazımıza bakabilirsiniz.
Bununla başlayın, eğer: Listeden tek bir roman okuyacaksanız.
8. Ölümcül Kimlikler – Amin Maalouf
Künye: 136 sayfa · ort. 2,5 saat · Çeviren: Aysel Bora · Yapı Kredi Yayınları
Lübnan doğumlu, Fransızca yazan Maalouf kitaba, kendisini daha çok Fransız mı yoksa Lübnanlı mı hissettiğini soranlara verdiği cevapla başlar: ikisi de. Kitabın tamamı bu basit cevabın neden bu kadar zor kabul edildiği üzerine.
Maalouf 1998’de yayımlanan denemesinde, kimliği tek bir aidiyete indirgemenin insanları nasıl hoşgörüsüzlüğe ve şiddete sürükleyebildiğini anlatıyor. İnce bir kitap; bir oturuşta okunur, uzun süre düşündürür.
Bununla başlayın, eğer: Kurgu yerine kısa ve açık bir deneme istiyorsanız.
9. Uçurtma Avcısı – Khaled Hosseini
Künye: 375 sayfa · ort. 7,5 saat · Çeviren: Püren Özgören · Everest Yayınları
Kabil, 1970’ler. Varlıklı bir ailenin oğlu Emir ile evin hizmetkârının oğlu Hasan birlikte büyür. Emir Peştun’dur, Hasan Hazara; bu fark mahalledeki herkesin gözünde bir sınıf çizgisidir. Bir kış günü düzenlenen uçurtma yarışmasının ardından Emir, hayatı boyunca unutamayacağı bir şey yapar.
Hosseini’nin 2003’te yayımlanan ilk romanı, dostluğun bir topluluğun ön yargısına nasıl yenilebildiğini gösteriyor. Konu zaman zaman ağırlaşıyor ama roman, kefaret üzerine umutlu bir yola da açılıyor.
Bununla başlayın, eğer: Duygusal ve sürükleyici bir roman arıyorsanız.
10. Çizgili Pijamalı Çocuk – John Boyne

Künye: 224 sayfa · ort. 4,5 saat · Çeviren: Tülin-Tayfun Törüner · Tudem Yayınları
Dokuz yaşındaki Bruno, babasının yeni görevi nedeniyle Berlin’deki evinden ayrılıp ıssız bir yere taşınır. Penceresinden bir tel örgü ve onun ardında çizgili pijama giyen insanlar görür. Bir gün örgünün yanında oturan bir çocukla, Schmuel’le tanışır.
İrlandalı yazar John Boyne’un 2006 tarihli romanı İkinci Dünya Savaşı’nı bir çocuğun saf bakışıyla anlatıyor; büyük okurun anladığını Bruno anlamaz. Tudem’in Modern Klasikler dizisindeki baskıda kitap 10 yaştan itibaren önerilse de yetişkinleri de sarsıyor. Sitemizdeki tanıtımı için Çizgili Pijamalı Çocuk sayfasına bakabilirsiniz.
Bununla başlayın, eğer: Bir genç okurla birlikte okuyacaksanız.
11. Aşk – Elif Şafak

Künye: 432 sayfa · ort. 8,5 saat · Çeviren: K. Yiğit Us · Doğan Kitap
Kırk yaşında Amerikalı bir ev kadını olan Ella, bir edebiyat ajansında çalışmaya başlar ve ilk işi bir romanı okuyup rapor yazmaktır. Romanın konusu 13. yüzyılda Konya’da Mevlânâ ile Şems-i Tebrizi’nin karşılaşmasıdır. Ella okudukça kendi hayatını sorgulamaya başlar.
Şafak romanı İngilizce yazdı; Türkçesi 2009’da Doğan Kitap’tan çıktı. İki zamanda ilerleyen hikâye, Şems’in “kırk kuralı” üzerinden farklı olanı yargılamadan sevmeyi anlatıyor.
Bununla başlayın, eğer: Hoşgörüyü tasavvuf geleneğinden okumak istiyorsanız.
12. Mucize – R. J. Palacio
Künye: 336 sayfa · ort. 6,5 saat · Çeviren: Berna Sirman · Pegasus Yayınları
Son önerimiz en genç kahramanı taşıyor. On yaşındaki August Pullman, doğuştan gelen bir yüz farklılığı yüzünden şimdiye kadar okula hiç gitmemiş, evde eğitim görmüştür. Beşinci sınıfa başlarken ilk kez yeni bir okulun koridorlarına adım atar ve herkes ona bakar.
Palacio’nun 2012 tarihli ilk romanı, hikâyeyi yalnız August’tan değil, ablasının ve arkadaşlarının ağzından da dinletiyor. Kitabın öğretmeni Bay Browne’ın sınıf tahtasına yazdığı ilkelerden biri, haklı olmakla nazik olmak arasında seçim yaparken nazik olanı seçmektir. Okul ve öğretmen temalı başka kitaplar için Öğretmenler Günü’ne Doğru: Unutulmaz Öğretmenleri Anlatan 12 Kitap listemize göz atabilirsiniz.
Bununla başlayın, eğer: Çocuğunuzla birlikte okuyacağınız sıcak bir kitap arıyorsanız.
Hoşgörü ile İlgili Kitaplar: Hangisiyle Başlamalı?
Listedeki kitaplar uzunluk ve ton bakımından birbirinden çok farklı. Ne aradığınıza göre seçebilirsiniz:
- Bir akşamda bitsin: Bilge Nathan ve Ölümcül Kimlikler.
- Klasik ve uzun soluklu: Tom Amca’nın Kulübesi, Notre Dame’ın Kamburu ve Hindistan’a Bir Geçit.
- Bir çocuğun gözünden: Huckleberry Finn’in Maceraları ve Bülbülü Öldürmek.
- Fikir tarihi: Castellio Calvin’e Karşı.
- Çağdaş ve duygusal: Uçurtma Avcısı ve Aşk.
- Gençlerle birlikte: Çizgili Pijamalı Çocuk ve Mucize.
Farklılığı çocuklara anlatan başka kitaplar için Engel Tanımayan Çocuk Kitapları listemize de bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Uluslararası Hoşgörü Günü ne zaman?
Her yıl 16 Kasım’da. UNESCO üyeleri Hoşgörü İlkeleri Bildirgesi’ni 16 Kasım 1995’te kabul etti; BM Genel Kurulu bu günü 1996’da Uluslararası Hoşgörü Günü ilan etti.
Hoşgörü ile ilgili kitaplar nelerdir?
Klasiklerden Lessing’in Bilge Nathan’ı ve Zweig’ın Castellio Calvin’e Karşı kitabı doğrudan hoşgörüyü konu alır. Romanlardan Bülbülü Öldürmek, Huckleberry Finn’in Maceraları ve Uçurtma Avcısı ön yargıyla yüzleşmeyi anlatır.
Ön yargı ile ilgili hangi roman okunabilir?
Harper Lee’nin Bülbülü Öldürmek romanı, siyah bir adamın haksız yere suçlandığı bir davayı bir çocuğun gözünden anlatır. Türkçede Ülker İnce çevirisiyle Sel Yayıncılık’tan yayımlandı.
Çocuklar için hoşgörü kitabı önerir misiniz?
R. J. Palacio’nun Mucize ve John Boyne’un Çizgili Pijamalı Çocuk romanları ortaokul çağındaki okurlar için uygun; Tudem, Çizgili Pijamalı Çocuk’u 5. sınıftan itibaren öneriyor.
Bilge Nathan neyi anlatır?
Lessing’in 1779 tarihli oyunu, Haçlı Seferleri sırasında Kudüs’te Sultan Selahaddin ile Yahudi tüccar Nathan’ın karşılaşmasını anlatır. Oyunun merkezindeki yüzük meseli, üç büyük dinin hangisinin doğru olduğu sorusuna verilen bir cevaptır.
Sizin bu listeye ekleyeceğiniz kitap hangisi?
Kaynaklar
- UNESCO – International Day for Tolerance
- Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Bilge Nathan
- İletişim Yayınları – Tom Amca’nın Kulübesi
- Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Huckleberry Finn’in Maceraları
- Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Notre Dame’ın Kamburu
- İletişim Yayınları – Hindistan’a Bir Geçit
- İletişim Yayınları – Castellio Calvin’e Karşı
- Sel Yayıncılık – Bülbülü Öldürmek
- Yapı Kredi Yayınları – Ölümcül Kimlikler
- Everest Yayınları – Uçurtma Avcısı
- Tudem Yayınları – Çizgili Pijamalı Çocuk
- Doğan Kitap – Aşk
- Pegasus Yayınları – Mucize
Alıntıların çevirisi Bookinton’a aittir.
Diğer kitap öneri listelerini okumak için tıklayın.


