İçeriğe atla
Dosya

Sezai Karakoç Hakkında 10 Anekdot: Vergi Dersinden Monna Rosa’ya

Sezai Karakoç: 1952 Ankara'sında bir bankta açık duran dergide Monna Rosa şiirinin başlığı ve ilk dizesi

Sezai Karakoç beş yıl önce bugün, 17 Kasım 2021’de İstanbul’da Şehzade Camii’nin haziresine defnedildi. En çok okunan şiiri “Monna Rosa”nın kendi haberi olmadan bir dergide çıktığını, şairin de vergi dersinden sınıfta kalıp maliyeci olduğunu biliyor muydunuz? Kendi hatıralarına ve akademik çalışmalara dayanan on anekdot derledik.

Mürsel Çavuş

Karakoç’u çoğumuz tek bir şiirle tanıdık: “Monna Rosa siyah güller ak güller…” Oysa o dizeler, şairin en uzun süre sahip çıkmadığı dizelerdi. Hayatının geri kalanı da sanıldığından daha dolambaçlı: Maraş’ta bir duvar afişi, Ankara’da kesilen bir burs, Necip Fazıl için imzalanan bir senet ve bir gazete sayfasında takma adla yazan Cemal Süreya.

Anekdotların çoğu, Karakoç’un 25 Temmuz 1988 ile 5 Şubat 1992 arasında Diriliş dergisinde her hafta yayımladığı “Hâtıralar” yazılarından geliyor. Bu yazıları inceleyen üç akademik makaleyi ve Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ndeki maddeyi esas aldık. Kulaktan kulağa dolaşan hikâyeleri dışarıda bıraktık; o hikâyelerin nasıl doğduğunu ise ayrıca anlattık.

Kısaca

  • Kimdir? Ergani doğumlu şair, yazar ve düşünür (1933–2021); Diriliş dergisini çıkardı.
  • Neden şimdi? 16 Kasım 2021’de öldü, 17 Kasım 2021’de Şehzade Camii’nin haziresine defnedildi.
  • En şaşırtıcı anekdot: “Monna Rosa” onun haberi olmadan Hisar’da yayımlandı ve 46 yıl kitaplarına girmedi.
  • Kaynak: Karakoç’un Diriliş’teki “Hâtıralar” yazıları, üç akademik makale ve Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

Sezai Karakoç Kimdir?

Sezai Karakoç 1933’te Diyarbakır’ın Ergani ilçesinde doğdu, 16 Kasım 2021’de İstanbul’da öldü. 1950’de Mülkiye’ye girdi, Maliye Bakanlığı’nda çalıştı, Diriliş dergisini çıkardı ve 1990’da Diriliş Partisi’ni kurdu. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu İkinci Yeni’nin kurucu şairleri arasında sayar; Karakoç ise bu adlandırmaya mesafeli durdu. Bugün en çok “Monna Rosa” ile hatırlanıyor; oysa aşağıdaki anekdotların gösterdiği gibi o şiire uzun süre sahip çıkmadı.

1. Monna Rosa Şairinden Habersiz Yayımlandı

Arkitekt dergisinin 1952 tarihli fotoğrafında Rasattepe’den görülen Ankara

Karakoç, 1950’de Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne, yani Mülkiye’ye girdi. “Monna Rosa”yı yazdığında on dokuz yaşında, ikinci sınıf öğrencisiydi. Şiirin dergiye nasıl ulaştığını kendisi anlatıyor.

Selim Somuncu ile İbrahim Daşkın’ın 2024’te Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi’nde yayımlanan makalesi, şairin hatıralarındaki o satırları aktarıyor: 20 Nisan 1952, bir pazar günü. Sınıf, Söğütözü’ndeki mesire yerine gezi düzenler; arkadaşlarının ısrarıyla Karakoç şiirini okur.

Ertesi gün, bir üst sınıftan Cevat Geray şiiri ister ve alır. Meğer Hisar dergisini çıkaranlarla arkadaşmış; şiiri dergiye götüren de o oldu. Şiir, Haziran 1952 tarihli 26. sayıda yayımlanır. Karakoç’un sözleriyle: “Şiir benim için sürpriz olarak Hisar’da çıktı. Aslında yayınlama niyetim yoktu.”

Sonra Hisar’dan Gültekin Samanoğlu ve İlhan Geçer onu Mülkiye’de ziyaret etti. Yıllar sonra bu ziyaret hakkında Samanoğlu ile Geçer’in şiiri değiştirmeyi teklif ettiği anlatılınca Karakoç itiraz etti: “Oysa gerçek şudur ki şiiri ben Hisar’a vermedim. Verildiğinden de haberim olmadı.”

2. En Ünlü Şiirini 46 Yıl Kitaplarına Almadı

“Monna Rosa” kısa sürede elden ele dolaştı. Karakoç’un ilk kitabı Körfez ise 1959’da çıktı ve içinde o şiir yoktu. Şair bunu yeni şiirlerini öne almakla açıklıyor: biçim değişmiş, serbest şiir hâkim olmuştu; “Monna Rosa” ilk şiirleriyle birlikte kitaplarının dışında kaldı.

Asıl rahatsızlığı başkaydı. 1989’da Diriliş’te şöyle yazdı: “Monna Rosa şairi diye anılma tehlikesi baş göstermişti benim için. Sıkılıyordum.” Aynı yazıda şiir için senaryolar uydurulduğunu, kimilerinin şiiri kendi adına okuyup taşra gazetelerinde yayımlattığını da anlatıyor.

İzinsiz basımlara karşı sözü sertti. Korsan baskıların “yanlışlıkla dolu, sağlıksız nüshalar” olduğunu, bunlara itibar edilmemesini ve basanların kınanması gerektiğini yazdı. Şiir, Somuncu ile Daşkın’ın tespitine göre ancak 1998’de Diriliş Yayınları’ndan çıkan Şiirler IX: Monna Rosa ile kitaplaştı; ilk yayımlanışından 46 yıl sonra.

3. Akrostişi Kendi Eliyle Bozdu

“Monna Rosa”nın ilk hâli bir akrostişti: dizelerin baş harfleri yukarıdan aşağı okununca bir ad çıkıyordu. Aynı makaleye göre Karakoç, şiiri kitaba almadan önce birçok dizenin yerini değiştirdi, bazılarını yeniden yazdı ve akrostişi dağıttı. Makale bu tespiti Turan Karataş’ın Doğu’nun Yedinci Oğlu adlı kitabına dayandırıyor.

Sıranın yanında sözcükler de değişti. Hisar’daki ilk baskıda “Malatya gülleri ve beyaz yatak” olan dize, 1998’deki kitapta “Gülce’nin gülleri ve beyaz yatak” oldu. İnternette dolaşan biçimlerde ise üçüncü bir şehir var: “Geyve’nin gülleri”.

Makalenin yazarlarına göre şair, “gençlik hevesi” dediği bir sevdanın izi olan akrostişin ifşa olmasından yıllar geçtikçe rahatsız olmuştu. Kitap baskısındaki değişiklikler, 1952’de yazılmış bir şiirin bugün okunan hâlinin aslında 1998 tarihli olduğu anlamına geliyor.

4. Bir Şiir, Yedi Aşk Hikâyesi

Peki o dolaşan hikâyeler neydi? Somuncu ile Daşkın, “Monna Rosa” etrafında internette türetilen anlatıları tek tek topladı ve yedi ayrı “varyant” saydı: Geyve varyantı, bahis varyantı, intihar varyantı, fotoğraf varyantı, akrostiş varyantı, meçhul şiirler varyantı ve bir tane daha.

Hikâyelerin ortak kahramanı Mülkiye’den bir kız öğrenci, Muazzez Akkaya. Birinde şair onu görebilmek için Geyve’de bir yazlığın bahçesinde bahçıvan olur; birinde mezuniyet töreninde şiiri üç kez art arda okur. Makaleye göre bu ayrıntıların hiçbiri şairin hatıralarında ya da öteki yazılarında yok; her varyantta tarih ve ad yanlışları da var.

Gazeteci Ahmet Hakan, bu hikâyelerin peşine düştüğünde Akkaya’nın kızından bir mektup aldı. Makalenin aktardığına göre kız, annesinin bu aşktan ve şiirden haberi olmadığını; yalnız öğrenciyken paltosunun cebinde şairi belirsiz aşk şiirleri bulduğunu yazmıştı. Akademisyenler bu anlatıları Umberto Eco’nun “aşırı yorum” kavramıyla açıklıyor.

5. Ortaokulda Bir Afiş, Lisede Bir Uyarı

Karakoç 1933’te Diyarbakır’ın Ergani ilçesinde doğdu; ilkokulu Ergani’de, ortaokulu Maraş’ta, liseyi Gaziantep’te okudu. Büşra Sürgit’in Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi’ndeki makalesine göre on dört yaşındayken Maraş’ta çarşıya çıktığı bir cumartesi, duvarlarda bir afiş gördü: Büyük Doğu yakında yeniden çıkacaktı.

Dergiyi bulup okumaya başladı. Mahmut Hakkı Akın’ın 2022 tarihli makalesi, hatıralardan sonrasını aktarıyor: onu çok seven okul müdürü, Büyük Doğu okuduğunu görünce “bu yazılanların hepsi yalan” dedi, biriktirdiği dergileri elinden aldı ve araları bozuldu.

Gaziantep Lisesi’nde de durum farklı değildi. Edebiyat öğretmeni “Sezai, Büyük Doğu’yu okumaktan vazgeç, sana bir zarar gelmesinden korkuyorum” diye uyardığında, öğrencinin cevabı şu oldu: “Ben okuldan atılsam da davamdan vazgeçmem.”

6. İlk Şiiri Başka Bir Adla Çıktı

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre Karakoç’un ilk şiiri lise yıllarında Büyük Doğu’da yayımlandı. Ama altında onun adı yoktu: Akın’ın makalesine göre şiir “Mehmet Levendoğlu” imzasıyla çıktı (sözlükte “Leventoğlu” diye geçiyor).

Bu imza sonuncusu olmadı. Aynı sözlük, Karakoç’un kullandığı takma adları tek tek sayıyor: Se-Ka, Mehmed Yasin, Mehmet Leventoğlu, Yasin Işık, Mehmet Yasinoğlu, Sait Yeni, Mehmet C. Güneş ve Zülküf Canyüce. Toplam sekiz ad.

Büyük Doğu’ya yakınlığı üniversite tercihini de belirledi. Akın’a göre İstanbul’da okumak istiyordu, çünkü derginin merkezi oradaydı; sınavlar için İstanbul’a gittiğinde Necip Fazıl Kısakürek’le tanıştı. Ama kendi imkânıyla okuyamayacağı için burslu okuyabileceği Ankara’daki Mülkiye’ye kaydoldu.

7. Vergi Dersinden Sınıfta Kalan Maliyeci

1950’li yıllarda Ankara Gençlik Parkı’nın havuzu ve fıskiyesi

O burs bir gün kesildi. Sürgit’in aktardığına göre Karakoç sınavların çoğunu verdi ama “Türk Vergi Kanunları ve Tatbikatı” dersinden kaldı ve sınıfı tekrarladı. Geçtiği dersleri de yeniden alması gerekiyordu; bursu kesildi. Hatıralarında bunun ona “büyük azap” verdiğini yazıyor.

İronisi sonra geldi: 1955’te mezun olan Karakoç, Maliye Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. Sözlüğe göre ilk görevi Hazine Genel Müdürlüğü’nün dış ödemeler hesapları bölümündeydi; hatıralarında ise müfettiş muavinliği yıllarını anlatıyor.

Memuriyet de kolay geçmedi. Akın’a göre şair, şapka giymemesinin, içki içmemesinin, namaz kılmasının ve Necip Fazıl’a yakınlığının Teftiş Kurulu’nun hoşuna gitmediğini, bu yüzden müfettişlik sınavlarından geçirilmediğini anekdotlarla anlatıyor.

1956’da yeniden çıkan günlük Büyük Doğu’nun edebiyat sayfasını hazırlarken adının gizlenmesi gerektiğini açtı; Sürgit’e göre Necip Fazıl onu korkaklıkla suçlayıp adını “bilhassa” koyacağını söyledi. Karakoç 1973’te devlet memuriyetinden bütünüyle ayrıldı.

8. Necip Fazıl’ın Senedine Kefil Oldu

1955’in ocak ve şubat aylarında Karakoç, Şiir Sanatı adlı bir dergiyi tek başına çıkardı. Sürgit’e göre dergi yalnız iki sayı yaşadı; sayfalarında Cemal Süreya, Gülten Akın, Erdal Öz, Muzaffer Erdost ve Orhan Duru gibi adlar vardı.

Dergi, eleştirmenlerin görmezden geldiği Necip Fazıl’ın Sonsuzluk Kervanı’nı ele aldı ve o suskunluğu kırdı; Nurullah Ataç da ardından kitap üzerine yazdı. Ama Necip Fazıl memnun kalmadı. Dergiyi dili yüzünden eleştirdi, genç şairi yüreklendirecek tek söz etmedi. Sürgit’e göre bu tavır, derginin devam etmemesinde etkili oldu.

Hikâyenin bir de banka tarafı var. Necip Fazıl bir ara İş Bankası’ndan üç aylık bonolarla borç aldı ve Karakoç’tan, Şiir Sanatı’nın sahibi sıfatıyla senede kefil olmasını istedi. Karakoç kabul etti. Birkaç ay sonra senetler ödenmek üzere öğrenci kefile geldi.

Ödeyecek parası yoktu. İstanbul’daki “üstad”ına mektup yazıp durumu bildirdi; Necip Fazıl onu zor durumda bırakmadı ve borcu kapattı.

9. Cemal Süreya’nın Telifini Cebinden Ödedi

1956’da günlük olarak yeniden çıkan Büyük Doğu gazetesinde Karakoç, haftalık edebiyat ve sanat sayfasını hazırladı ve kadrolu olmadığı hâlde para almadan çalıştı. Sürgit’e göre “Bizimkiler” köşesinde her gün başyazarları eleştiren fıkralar yazdı; imzası olarak “Tahlilci” sıfatını seçen de Necip Fazıl’dı.

Aynı sayfada “Monna Rosa” bir kez daha yayımlandı. Cemal Süreya da orada şiir üzerine yazılar yazdı, ama kendi adıyla değil, “Osman Mazlum” takma adıyla. Gazetenin bütçesi dar olduğu için Süreya’nın telif ücretini Karakoç kendi cebinden ödedi.

Sayfanın en çok ses getiren şiiri ise “Ötesini Söylemeyeceğim” oldu. Karakoç onu önce Tunus’un bağımsızlık savaşı için yazmıştı; Büyük Doğu’da Cezayir’in bağımsızlık savaşçılarına ithaf ederek yayımladı. Gazeteye mektup ve telefon yağdı; Sürgit’e göre yazı işlerindekiler telefon yağmurundan şikâyet edip şaire kızdı.

İki şairin yolları sonra ayrıldı. Süreya, Karakoç’un aç kalıp bursunu Necip Fazıl’a verdiğini anlatan satırlar yazdı. Karakoç 17 Kasım 1989 tarihli hatırasında, bugünden tam 37 yıl önce, bunlara “saçma ve uydurma senaryolar” diyerek cevap verdi.

10. Diriliş Adı Nereden Geliyor?

Karakoç’un adıyla özdeşleşen kelimenin kaynağı bir dinî terim. Akın’ın aktardığı hatırasında şöyle anlatıyor: “‘Basübadelmevt’in karşılığı olarak ‘diriliş’i bulmuştum, ‘ölümden sonra dirilme’ anlamına.” Kelimeyi metafizik anlamının yanında tarihî ve sosyolojik anlamda da kullandığını ekliyor.

Diriliş dergisinin ilk sayısı, 27 Mayıs 1960 darbesinden bir ay önce çıktı ve ilk cildi tek sayıda kaldı. Sözlüğe göre dergi darbeden sonra durdu, 1966’da yeniden çıktı, 1967’de kapandı ve birkaç dönem hâlinde 1992’ye kadar toplam 396 sayı yayımlandı.

Aynı ad bir partiye de verildi. Karakoç 26 Mart 1990’da Diriliş Partisi’ni kurdu; parti üst üste iki genel seçime girmediği için 19 Mart 1997’de kapatıldı. 23 Nisan 2007’de Yüce Diriliş Partisi’ni kurdu ve genel başkanı oldu.

Sezai Karakoç Ne Zaman Öldü, Nereye Defnedildi?

Sezai Karakoç’un defnedildiği Şehzade Camii haziresi, Eugène Flandin’in 1853 tarihli taş baskısında

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre Karakoç 16 Kasım 2021’de İstanbul’da öldü. Ertesi gün, 17 Kasım 2021’de Şehzadebaşı Camii’nden kaldırıldı ve caminin haziresine defnedildi.

Wikimedia Commons’taki Şubat 2022 tarihli fotoğrafta mezar taşı ahşap bir levha: üzerinde adı ve “1933–2021” yazıyor. Somuncu ile Daşkın’ın makalesi, şairin hiç evlenmediğini ve bu durumun “Monna Rosa” hikâyelerine malzeme yapıldığını da not ediyor.

Hatıralar ise ölümünden sonra kitaplaştı. Dergideki yazılar 2022’de Diriliş Yayınları’ndan Hatıralar I adıyla çıktı; bu yazıdaki anekdotların büyük bölümü o sayfalardan geliyor.

Sezai Karakoç’u Okumaya Nereden Başlamalı?

Merakı “Monna Rosa” uyandırdıysa, şiirin 1998 tarihli kitap hâlinden başlayın; yukarıdaki değişiklikleri bildikten sonra o dizeleri okumak başka bir tat veriyor. Şiirin hangi dizelerle birlikte en çok alıntılananlar arasında yer aldığını Türk Şiirinin En Çok Alıntılanan Dizeleri yazımızda bulabilirsiniz.

İlk kitap Körfez (1959), şairin kendi seçtiği başlangıçtır. Ardından Hızırla Kırk Saat ve Taha’nın Kitabı gibi uzun şiirlere geçilebilir. Kitapları Diriliş Yayınları’ndan çıkıyor. Sözlüğe göre Karakoç İkinci Yeni’nin kurucu şairleri arasında sayılır, ama bu adlandırmaya mesafeli durdu. Cumhuriyet dönemi şiirinin genel haritasını Yerlileşme ve Halklaşmaya Dönüş: Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı yazımızda çizmiştik.

Hatıraların öteki kahramanı Necip Fazıl’ın hapis yıllarına Kalemine Mahkûm Olan, Hapis Yatan Yazarlar yazımızda değinmiştik. Başka bir şairin hayatından anekdotlar için Orhan Veli Kanık: Süleyman Efendi’nin Nasırından Diş Fırçasına 10 Anekdot dosyasına göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Sezai Karakoç kimdir?

1933’te Ergani’de doğan, 16 Kasım 2021’de İstanbul’da ölen şair, yazar ve düşünür. Diriliş dergisini çıkardı, Maliye Bakanlığı’nda çalıştı, 1990’da Diriliş Partisi’ni kurdu.

Monna Rosa (Mona Roza) ne zaman yayımlandı?

İlk kez Haziran 1952’de Hisar dergisinin 26. sayısında, şairin haberi olmadan yayımlandı. Kitap olarak ilk kez 1998’de Şiirler IX: Monna Rosa adıyla Diriliş Yayınları’ndan çıktı.

Monna Rosa kime yazıldı?

Şiirin ilk hâli bir akrostişti ve popüler anlatılar onu Mülkiye’den Muazzez Akkaya’ya bağlıyor. Ancak 2024 tarihli akademik bir çalışma, dolaşan aşk hikâyelerinin şairin kendi açıklamalarıyla büyük ölçüde çeliştiğini gösteriyor.

Sezai Karakoç’un takma adları nelerdir?

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre Se-Ka, Mehmed Yasin, Mehmet Leventoğlu, Yasin Işık, Mehmet Yasinoğlu, Sait Yeni, Mehmet C. Güneş ve Zülküf Canyüce.

Sezai Karakoç’un mezarı nerede?

İstanbul’da, Şehzadebaşı’ndaki Şehzade Camii’nin haziresinde. 17 Kasım 2021’de defnedildi.

Kaynaklar

Diğer dosyaları okumak için tıklayın.

Paylaş

Bunun gibi yazıları kaçırmayın

Her sabah günün kitabı, her pazartesi haftanın seçkisi. Sadece okumaya değer olanı.

Gönderim sıklığı

Çift onaylı kayıt · KVKK uyumlu · tek tıkla çıkış

Değerlendirme Yazın