Nobel’in Sahibi Anne Carson: Sappho’yu Bir Alışveriş Merkezinde Bulan Şair

2026 Nobel Edebiyat Ödülü Kanadalı şair Anne Carson’a verildi. Akademi’nin gerekçesine göre ödül, Carson’ın “klasik gelenekle oyunbaz bir diyalog içinde çağdaş edebiyat için yeni biçimler yaratan cesur ve yaratıcı yapıtı için” geldi. Peki şiirle düzyazıyı, antik Yunan mitiyle Ontario’nun küçük kasabalarını aynı kitapta buluşturan Carson kim, okumaya nereden başlamalı?

Mürsel Çavuş

Anne Carson’ın kitaplarının arkasında yıllarca neredeyse aynı tek cümle yazdı: “Anne Carson Kanada’da doğdu ve geçimini antik Yunanca öğreterek sağlıyor.”

Bu kadar az şey söyleyen bir biyografi, bu yıl Nobel’i kazanan bir yazar için tuhaf görünebilir. Ama Carson’ı okuyanlar bilir: Kendisi hakkında az konuşan bu şair, kitaplarında kayıp ağabeyini ve biten bir evliliği antik metinlerin arasına yerleştirerek anlatır.

Önce bir hatırlatma. Nobel’in resmî bir kısa listesi yok. İsveç Akademisi adayların adlarını 50 yıl boyunca gizli tutuyor; açıklamadan önce “favori” dediğimiz liste bahis şirketlerinin listesiydi. The Guardian’ın 7 Ekim tarihli haberine göre Ladbrokes’ta Carson, Can Xue ile birlikte 10/1 oranla ortak favoriydi; onları Haruki Murakami 14/1, Gerald Murnane ile Thomas Pynchon 16/1 oranla izliyordu. Bu kez bahisler tuttu. Ödülün bu yılki tutarı 12 milyon İsveç kronu.

Bahislerin geçmişte ne kadar tuttuğunu ve listenin geri kalanını ödülden 11 gün önce yazmıştık. (Nobel’e 11 Gün Kala: Bahis Listesinde Kimler Var?) O yazıda Carson’ın adı ilk sıralarda geçmiyordu. Ödülün açıklanışını ise ayrı bir haberde okuyabilirsiniz. (2026 Nobel Edebiyat Ödülü Anne Carson’a Verildi)

Bankacının Kızı, Oscar Wilde Hayranı

Anne Carson 21 Haziran 1950’de Toronto’da doğdu. Annesi ev hanımıydı, babası Toronto Dominion Bank’ta çalışıyordu. Babasının tayinleriyle aile Ontario’nun küçük kasabalarında dolaştı: Stoney Creek, Port Hope, Timmins.

Carson, Eleanor Wachtel’e verdiği söyleşide babasını peçeteye sayı karalayan biri olarak anlatıyor. Savaşta uçağı düşürülüp yaklaşık bir yıl esir kampında kalan baba, orada elindeki tek kitabın, bir muhasebe ders kitabının bütün problemlerini çözmüş. Alışkanlık kalmış: Evdeki ve restorandaki bütün peçeteler onun rakamlarıyla doluymuş. (Kızı ise kendi sözüyle matematikte hiç iyi değilmiş.)

Gençlik yıllarında Carson kendini Oscar Wilde’ın yeniden doğmuş hâli olarak hayal ediyordu. Wilde’ın dünyası Latince ve Yunancayla doluydu; Yunanca öğrenirse Wilde’a biraz daha benzeyeceğini düşünüyordu.

“Kariyerimi ve Mutluluğumu Alice Cowan’a Borçluyum”

Kırılma anı, 1965 civarında Hamilton’daki bir alışveriş merkezinde yaşandı. Kitapçıda dolaşan genç Carson, Willis Barnstone’un hazırladığı iki dilli bir Sappho baskısına rastladı: solda Yunanca, sağda İngilizce. Görüntüsü o kadar ilgisini çekti ki bu dili öğrenmesi gerektiğine karar verdi.

Ertesi yıl aile Port Hope’a taşındı. Carson’ın gittiği lisede Latince öğretmeni Alice Cowan Yunanca da biliyordu ve öğrencisinin merakını görünce ona öğle aralarında ders vermeyi teklif etti. Carson yıllar sonra şöyle diyecekti:

“Kariyerimi ve mutluluğumu Port Hope Lisesi’ndeki Alice Cowan’a borçluyum.”

(Aynı söyleşide öğretmeninin her zaman kereviz koktuğunu da ekliyor.)

Sonrası akademik bir yol. Carson Toronto Üniversitesi’nde klasik filoloji okudu, St Andrews Üniversitesi’nde ünlü klasikçi Kenneth Dover’ın yanında Yunanca çalıştı ve Sappho üzerine doktora tezi yazdı. Bu tez, 1986’da ilk kitabı Eros the Bittersweet olarak yayımlandı. Yıllarca Kanada ve ABD’deki üniversitelerde antik Yunanca ve karşılaştırmalı edebiyat dersi verdi. Poets.org’a göre bugün İzlanda’da yaşıyor.

Şair Demeye Bile Çekiniyor

Paris Review’un söyleşisine göre Carson kendine “şair” demekte hep isteksiz davrandı. Şiiri, denemeyi, çeviriyi, akademik notu ve hatta röportajı aynı kitapta karıştıran tarzı yıllarca ilgi görmedi. İlk şiir kitabı Short Talks, ancak 42 yaşındayken küçük bir Kanada yayınevi olan Brick Books’tan çıkabildi.

Bu karışımın Carson’daki adı çoğu zaman alt başlıklarda saklı. Autobiography of Red “manzum bir roman”. The Beauty of the Husband “29 tangoda kurgusal bir deneme”. Nox ise kutunun içinde akordeon gibi açılan tek parça bir kitap.

The Guardian, Carson’ın üslubunu şiirle düzyazıyı karıştıran, çağdaş hikâyeleri antik mitle birleştiren melez bir üslup olarak tanımlıyor. 2020’de Prenses Asturias Edebiyat Ödülü’nü veren jüri ise Carson’ın Greko-Latin dünyasından yola çıkarak kurduğu poetikanın, okuru bugünün karmaşasını çözmeye davet ettiğini yazmıştı.

Ödüller

Carson 2001’de The Beauty of the Husband ile T. S. Eliot Ödülü’nü kazanan ilk kadın oldu. Griffin Şiir Ödülü’nü ilk yılında, 2001’de Men in the Off Hours ile aldı; 2014’te Red Doc> ile ödülü ikinci kez kazanan ilk şair oldu. Listede 2000 tarihli MacArthur bursu, 1996 Lannan Ödülü ve 2020 Prenses Asturias Edebiyat Ödülü de var.

Asturias jürisinin gerekçesindeki cümle, Nobel’den altı yıl önce yazılmıştı: Jüriye göre Carson, yazının farklı alanlarında ulaştığı yoğunluk ve entelektüel düzeyle günümüzün en seçkin yazarları arasında.

Öne Çıkan Eserleri

Kırmızının Otobiyografisi (Autobiography of Red, 1998)

Carson’ın en çok okunan kitabı. Çıkış noktası Herakles’in onuncu görevi: kahraman, bir adaya gidip kırmızı sığırlarını çalmak için kanatlı, kırmızı bir canavar olan Geryon’u öldürür. Carson bu miti, pek okunmayan antik şair Stesikhoros’un parçalarından tanıyordu. Parçaları çevirmeye çalıştı, yetinemedi ve kendi deyişiyle “Hiç roman yazmadım, bir deneyelim” dedi.

Ortaya çıkan kitapta Geryon kanatlı ve kırmızı bir çocuk olarak Ontario’da büyüyor, Herakles adındaki bir gence âşık oluyor; yolu Peru’ya kadar uzanıyor. Wachtel’in bu mite neden yöneldiği sorusuna Carson’ın yanıtı kısa: “Canavarlığı. Çoğu zaman hepimiz kendimizi canavar gibi hissederiz.”

Kitabın devamı niteliğindeki Red Doc> 2013’te yayımlandı. Kırmızının Otobiyografisi ise Türkçede Mart 2012’de Metis Yayınları’ndan, Aslı Biçen çevirisiyle çıktı. (Kırmızının Otobiyografisi)

Kocanın Güzelliği (The Beauty of the Husband, 2001)

Alt başlığı “29 Tangoda Kurgusal Bir Deneme”. Bir yanıyla tükenen bir evliliğin hikâyesi, bir yanıyla da Keats’in “güzellik hakikattir” sözü üzerine bir deneme. T. S. Eliot Ödülü’nü bu kitap getirdi. Türkçede Nisan 2009’da Metis Yayınları’ndan, yine Aslı Biçen çevirisiyle yayımlandı. (Kocanın Güzelliği)

Nox

Carson’ın 1978’de ülkeyi terk eden ve yıllarca görmediği ağabeyi Michael, 2000’de öldü. Nox, şairin onun ardından elle yaptığı kitabın tıpkıbasımı: eski mektuplar, aile fotoğrafları, kolajlar. Omurgasında Catullus’un ölen kardeşi için yazdığı 101. şiir var; Carson şiirin her Latince sözcüğüne ayrı bir sayfa ayırıyor.

Antik tragedya çevirileri

Carson, Sappho’nun şiirlerini If Not, Winter (2002) adıyla İngilizceye çevirdi; Sophokles ve Euripides’ten de çok sayıda oyun çevirdi. Bunların en bilineni Sophokles’in Antigone’si: Ivo van Hove’un yönettiği, başrolde Juliette Binoche’un oynadığı yapım 2015’te Londra’da Barbican’da sahnelendi.

Türkiye’de Anne Carson

Carson’ın dilimize çevrilen iki kitabı var. İkisi de Metis Yayınları’ndan ve ikisi de Aslı Biçen çevirisi:

• Kocanın Güzelliği: 29 Tangoda Kurgusal Bir Deneme (Metis Yayınları, 2009), 160 sayfa
• Kırmızının Otobiyografisi (Metis Yayınları, 2012), 168 sayfa

Metis, ikinci kitabın tanıtımında Kırmızının Otobiyografisi’ni yazarın yayınevinden çıkan “ikinci şiirsel romanı” olarak sunuyor.

Nereden Başlamalı?

Türkçe okuyorsanız: Kırmızının Otobiyografisi. Carson’ın en çok okunan kitabı, üstelik bir roman gibi akıyor. Bir uyarı: Kitap doğrudan Geryon’un hikâyesiyle açılmıyor. Önce Stesikhoros üzerine bir deneme, ardından şairin parçalarının çevirisi ve üç ek geliyor; roman ancak bunlardan sonra başlıyor. Bence parçalarda takılırsanız doğrudan romana geçin, sonra geri dönün. Geryon’u tanıdıktan sonra o parçalar çok daha tanıdık gelecek.

İkinci adım: Kocanın Güzelliği. Daha kısa, daha keskin ve daha kişisel. Biten bir evliliği 29 “tango”ya bölerek anlatıyor.

İngilizce okuyabiliyorsanız: Eros the Bittersweet, Carson’ın düşünce dünyasının anahtarı; Sappho’nun arzuyu “acı-tatlı” diye tanımlamasından yola çıkan kısa bir deneme. Nox ise ağabeyi için yaptığı kitap; fiziksel bir nesne olarak elinizde tutmanız gereken bir yapıt. If Not, Winter ile Sappho’yu Carson’ın çevirisinden okumak da mümkün.

Nobel Akademisi Ne Dedi?

NobelPrize.org’daki basın bültenine göre ödül, Carson’a “klasik gelenekle oyunbaz bir diyalog içinde çağdaş edebiyat için yeni biçimler yaratan cesur ve yaratıcı yapıtı için” verildi.

Carson, ödülü alan ilk Kanadalı değil; 2013’te Alice Munro almıştı.

Gerekçedeki “klasik gelenek” ile diyalog, 1965 civarında Hamilton’daki bir alışveriş merkezi kitapçısında başlamıştı: solda Yunanca, sağda İngilizce basılmış bir Sappho kitabının önünde.

Eserleri

• Eros the Bittersweet (1986)
• Short Talks (1992)
• Glass, Irony and God (1995)
• Autobiography of Red (1998) – Türkçesi: Kırmızının Otobiyografisi (Metis Yayınları, 2012)
• Men in the Off Hours (2000)
• The Beauty of the Husband (2001) – Türkçesi: Kocanın Güzelliği (Metis Yayınları, 2009)
• If Not, Winter: Fragments of Sappho (2002, çeviri)
• Decreation (2005)
• Nox (2010)
• Red Doc> (2013)
• Float (2016)
• Wrong Norma (2024)

Kaynaklar

• NobelPrize.org – The Nobel Prize in Literature 2026: Press release
• The Guardian – Anne Carson and Can Xue favourites to win Nobel prize in literature
• NobelPrize.org – Prize announcement dates
• NobelPrize.org – Nomination and selection of literature laureates
• Brick – An Interview with Anne Carson (Eleanor Wachtel)
• The Paris Review – Anne Carson, The Art of Poetry No. 88
• T. S. Eliot Prize – Winners
• Griffin Poetry Prize – Anne Carson
• Fundación Princesa de Asturias – Anne Carson, 2020 Princess of Asturias Award for Literature
• Poets.org – Anne Carson
• New Directions – Nox
• Official London Theatre – Juliette Binoche leads Barbican Antigone
• Metis Yayınları – Anne Carson
• Metis Yayınları – Kocanın Güzelliği
• Metis Yayınları – Kırmızının Otobiyografisi

Alıntıların çevirisi Bookinton’a aittir.

Diğer haberleri okumak için tıklayın.