Nobel’in Bu Yıl da Kaçan Favorisi Can Xue: Dikiş Makinesinin Başında Doğan Bir Yazar
2026 Nobel Edebiyat Ödülü Anne Carson’a verildi. Bahis listesinin başındaki isimlerden biri de üçüncü yıl üst üste favori gösterilen Can Xue’ydu. Terzi dükkânında yazmaya başlayan, kuşağı gerçekçiliğe dönerken deneysel yazıdan vazgeçmeyen bu Çinli yazar kim? Peki onu okumaya nereden başlamalı?
Mürsel Çavuş
Biliyorsunuz Nobel’in resmî bir kısa listesi yok. İsveç Akademisi aday gösterilen isimleri 50 yıl boyunca açıklamıyor. Her ekim dolaşan “favoriler” listesi, bahis şirketlerinin oranlarından ibaret.
The Guardian’ın 7 Ekim’de aktardığı Ladbrokes oranlarına göre bu yıl iki ortak favori vardı: Kanadalı şair Anne Carson ve Can Xue, ikisi de 10/1. Onları 14/1 ile Haruki Murakami, 16/1 ile Gerald Murnane ve Thomas Pynchon izliyordu. Ödülün bu yılki tutarı 12 milyon İsveç kronu.
Can Xue için bu tablo tanıdık. 2024’te de Ladbrokes listesinin başındaydı; ödülü Han Kang aldı. 2025’te László Krasznahorkai ile ortak favori gösterildi; ödül Krasznahorkai’ye gitti. Bahis listelerinin geçmişini Nobel’e 11 Gün Kala: Bahis Listesinde Kimler Var? yazımızda ayrıntılı anlatmıştık.
2026’da ödül, Can Xue ile aynı oranı paylaşan Carson’a gitti; İsveç Akademisi gerekçede Carson’ın “klasik gelenekle oyunbaz bir diyalog içinde çağdaş edebiyat için yeni biçimler yaratan cesur ve yaratıcı yapıtı”nı andı. Böylece Can Xue üç yıl üst üste listenin başında yer alıp ödülü alamamış oldu. Ayrıntılar 2026 Nobel Edebiyat Ödülü Anne Carson’a Verildi haberimizde.
Hadi bu yazarı yakından tanıyalım.
Kar Gibi İnatçı Bir Takma Ad
Can Xue’nin gerçek adı Deng Xiaohua. 1953’te Çin’in Hunan eyaletindeki Changsha kentinde doğdu. Bugün 73 yaşında.
Anne ve babası Yeni Hunan Gazetesi’nde (New Hunan Daily) çalışıyordu; babası gazetenin yöneticisiydi. 1957’de başlayan “sağcılara karşı kampanya”da ikisi de damgalandı. Baba “çalışarak yeniden eğitim” programına gönderildi, sonra hapse girdi; anne de çalışma kampına yollandı. MIT’nin yazar için hazırladığı kronolojiye göre büyükannesi 1960’taki kıtlıkta açlıktan öldü.
Kültür Devrimi okul hayatını ilkokulda bitirdi. Sonraki yıllarda sırasıyla “yalınayak doktor” (kırsalda temel sağlık hizmeti veren, kısa eğitimli sağlıkçı), bir makine atölyesinde işçi, yedek öğretmen ve geçici İngilizce öğretmeni oldu. İngilizceyi kendi kendine öğrendi; ve sonra Borges, Shakespeare ve Dante üzerine kitaplar yazdı.
Takma adı “erimeyen kar” anlamına geliyor: kış bitip her yer çözüldükten sonra köşede inatla kalan kirli kar. Yazarın kırk yılı aşan kariyerine bakınca isim hiç de yanlış seçilmemiş.
“Yazmam, Ruhun Bir Gösterisiydi”
Kırılma anı 1983’te geldi. Can Xue ile eşi, bir dergiden kalıp çıkarmayı öğrenip evlerini terzi atölyesine çevirdi. Kısa sürede üç yardımcı tutacak kadar onlara iş gelmeye başladı. Yazar, Electric Literature’da yayımlanan denemesinde terziliği seçmesinin asıl nedenini şöyle açıklıyor: Para kazanmak gerekiyordu ama en çok da “gösterilerine” zaman lazımdı. Çocukluğundan beri kafasının içinde kimseye anlatmadığı sahneler kuruyordu.
O yıl dikiş makinesinin başında yazmaya başladı. Gündüz müşteriler sözünü kesiyordu, akşam dört yaşındaki oğlu. Elinde kalan süreyi kendisi şöyle anlatıyor:
“Zamanım parça parçaydı; on dakika, on beş dakika, olsa olsa yarım saat.”
İlk romanını bu kırıntılarla bitirdi. Önceden olay örgüsü kurmadığını da ekliyor: “Oturdum ve düşünmeden yazdım. Hepsi bu.” Sonunda yazının kendisi için ne olduğunu da buldu: “Yazmam, ruhun bir gösterisiydi.”
İlk öyküleri 1985’te edebiyat dergilerinde çıktı. İlk İngilizce kitabı Dialogues in Paradise 1989’da Northwestern University Press’ten yayımlandı.
Okunmaz mı, Başka Türlü mü Okunur?
Can Xue’yi bahis listelerinin kalıcı ismi yapan şey, rüya mantığıyla işleyen düzyazısı. Öykülerinde ev havada süzülür, gül toprağın altında açar, kedi uyurgezer sahibi için kaygılanır. Olay örgüsü ve karakter gelişimi gibi alışık olduğumuz araçlar ya yoktur ya da başka bir işe koşulur.
Yazar bu tarza 1980’lerde tek başına başlamadı. Ancak aynı denemede kuşağının deneysel yazarları birkaç yıl içinde gerçekçi anlatıya, film ve televizyona döndü, kendisi ise aynı yolda devam etti. Bunu hem hüzünle hem gururla söylüyor. Kendi eserlerini “ruh edebiyatı” diye tanımlıyor.
Uluslararası tanınırlığı ise İngilizce çevirilerle geldi. The Last Lover (Yale, 2014), Annelise Finegan Wasmoen çevirisiyle 2015’te Best Translated Book Award’ı kazandı. Yazar, 24. Neustadt Ödülü’nün finalistleri arasına girdi; Love in the New Millennium (2019) ve I Live in the Slums (2021) ile iki kez Uluslararası Booker’ın uzun listesine kaldı.
Öne Çıkan Eserleri
Five Spice Street (2009)
İsimsiz bir kentin bir sokağında oturanlar, gizemli Madam X ile Bay Q arasındaki ilişki hakkında durmadan tahmin yürütüyor. Romanın ilk paragrafına göre Madam X’in yaşı konusunda bile en az 28 görüş var: kimine göre 22, kimine göre 50. Çeviri Karen Gernant ve Chen Zeping imzalı, yayıncı Yale. Bence yazarın romanları arasında en çok mahalle dedikodusu tadı taşıyanı bu.
Vertical Motion (2011)
Open Letter’ın 2011’de yayımladığı, 142 sayfalık öykü seçkisi; çevirmenler yine Gernant ve Chen. Open Letter kitabı Robert Coover’ın “Aramızda yeni bir dünya ustası var” sözüyle tanıtıyor. Türkçedeki Dikey Devinim’in adı bu seçkinin adının birebir karşılığı; yayınevinin tanıttığı öyküler (yer altında açan çiçekler, uyurgezer sahibinden endişelenen kedi, havada süzülen eve giden yeğen) Open Letter seçkisinde de var.
The Last Lover (2014)
“A Ülkesi” diye anılan bir Batı ülkesinde geçiyor. Giyim şirketi müdürü Joe, daha çok kitap okumak için işini bırakmaya karar veriyor; diğer karakterler de gündelik hayatın kuşatmasına kendi yollarıyla direniyor. Best Translated Book Award jürisi kitabı o yılın finalistleri arasında en radikal ve en tavizsiz roman olarak gördü.
I Live in the Slums (2020)
Uluslararası Booker uzun listesine giren öykü kitabı. Anlatıcılar arasında bir sıçan, bir söğüt ve bir saksağan var; çoğu loş, kenar mahallelerde yaşıyor.
Türkiye’de Can Xue
Can Xue Türkçeye bu yılın başında girdi. Dikey Devinim, Aslı Solakoğlu çevirisiyle Ocak 2026’da Everest Yayınları’ndan çıktı; 160 sayfa, editörü Onurhan Ersoy.
Tanıtım metninde Susan Sontag’a atfedilen bir söz var: Çin’in Nobel kazanma ihtimali varsa o ihtimalin Can Xue olduğu. Can Xue adı yıllardır Nobel ile yan yana anılıyor ama o yıllardır bekliyor.
Nereden Başlamalı?
Türkçe okuyorsanız cevap kolay: Dikey Devinim. 160 sayfalık bir öykü kitabı Can Xue için en alçak eşik. Bir öyküyü bitirmek için bir oturuş yeter; anlamadığınız yerde durup bir sonrakine geçebilirsiniz (yazarın kendisi de on beşer dakikalık parçalarla yazdı, siz de öyle okuyabilirsiniz).
İki küçük öneri:
- Olay aramayın, görüntüyü takip edin. Havada süzülen ev bir metafor bulmacası olarak değil, o öykünün fiziği olarak okunduğunda kapı açılıyor.
- Bir öyküyü ikinci kez okuyun. İlk okumada tuhaf gelen ayrıntılar ikincisinde birbirine bağlanmaya başlıyor.
İngilizce okuyorsanız roman için Five Spice Street iyi bir ikinci adım; sokağın birbirini yalanlayan sesleri, Can Xue’nin dünyasına mahalle ölçeğinde bir giriş sunuyor. Ödüllü The Last Lover ise üçüncü adım: daha uzun ve daha zorlu.
Dikey Devinim‘e listenizde yer açın. Tanımaktan mutlu olacağınız bir yazar olması kuvvetle muhtemel.
Kaynaklar
- The Guardian – Anne Carson and Can Xue favourites to win Nobel prize in literature
- NobelPrize.org – Nomination and selection of literature laureates
- Wikipedia – 2024 Nobel Prize in Literature
- Wikipedia – 2025 Nobel Prize in Literature
- MIT – Can Xue Chronology
- Electric Literature – A Special Kind of Performance: Can Xue On The Course Of A Chinese Writer
- MIT Global Languages – Uncompromising: The Dirty Snow That Refuses to Melt
- Open Letter – Can Xue
- Open Letter – Vertical Motion
- Three Percent – Five Spice Street
- Three Percent – BTBA 2015 Winners: Can Xue and Rocío Cerón
- Wikipedia – Can Xue
- Everest Yayınları – Dikey Devinim
- NobelPrize.org – The Nobel Prize in Literature 2026: Press release
Alıntıların çevirisi Bookinton’a aittir.
Diğer haberleri okumak için tıklayın.
