İçeriğe atla
Gündem

Bilinç Akışı Tekniği Nedir? 6 Romanla Örnekler ve İç Monologdan Farkı

Bilinç Akışı Tekniği Nedir? 6 Romanla Örnekler ve İç Monologdan Farkı

Bilinç akışı tekniği, bir roman kişisinin zihninden geçenleri mantık sırasına sokmadan, çağrışımla atlayarak ve çoğu zaman dil bilgisini askıya alarak okura aktaran anlatım yoludur. Peki terim nereden geldi, iç monologdan nasıl ayrılır ve hangi romanlarda en iyi görülür?

Mürsel Çavuş

Edebiyat derslerinde “anlatım teknikleri” konusuna gelindiğinde listede mutlaka bir satır vardır: bilinç akışı. Sınav sorusunda tek cümlelik bir tanımla geçilir, oysa arkasında bir psikoloji kitabı, bir dergi eleştirisi, yasaklanmış bir roman ve Türk romanının ilk yıllarına uzanan bir tartışma var.

Aşağıda terimin kökenini, iç monologla farkını ve tekniği en açık gösteren altı romanı, Türkçe baskılarıyla birlikte topladık.

Kısaca

  • Ne? Karakterin düşüncelerini düzenlemeden, akıp geldiği sırayla veren anlatım tekniği.
  • Terim nereden geliyor? Psikolog William James’in 1890 tarihli The Principles of Psychology kitabından.
  • En bilinen örnek? James Joyce’un Ulysses’i, özellikle Molly Bloom’un noktalamasız son bölümü.
  • Türk edebiyatında? Berna Moran ilk izleri Araba Sevdası’nda buluyor; bilinçli ilk büyük örnek Tutunamayanlar.

Bilinç Akışı Tekniği Nedir?

Bilinç akışı tekniği, anlatıcının araya girip düşünceleri toparlamadığı, karakterin kafasının içini okura doğrudan izlettiren bir anlatım biçimi. Düşünceler birbirine mantıksal bir bağla değil, çağrışımla bağlanır: bir koku bir anıyı, anı bir ismi, isim yarım kalmış bir cümleyi çağırır. Geçmiş, şimdi ve hayal aynı paragrafta yan yana durabilir.

Tekniğin ayırt edici işaretleri dilde görülür. Cümleler yarıda kesilir, özne düşer, noktalama azalır ya da tamamen kaybolur. Okur, olayı dışarıdan anlatan bir sesin rehberliği olmadan, karakterin algıladığı sırayla öğrenir.

Bu yüzden bilinç akışı romanları “zor kitap” diye anılır. Tekniği tanımak, o zorluğun neden orada olduğunu da açıklar: yazar karışıklığı süs olsun diye değil, zihnin gerçekten böyle çalıştığını göstermek için kurar.

Terim Nereden Geliyor?

Terimi edebiyata psikoloji verdi. Amerikalı psikolog ve filozof William James, 1890’da yayımlanan The Principles of Psychology kitabının “The Stream of Thought” başlıklı dokuzuncu bölümünde bilincin parçalara bölünmüş bir zincir gibi görünmediğini yazdı. James’in cümleleri şöyle:

“Bilinç eklem eklem birleştirilmiş bir şey değildir; akar. Onu en doğal biçimde anlatan mecazlar ‘ırmak’ ya da ‘akış’tır. Bundan sonra ondan söz ederken ona düşünce akışı, bilinç akışı ya da öznel yaşam akışı diyelim.”

Terimi bir romana ilk uygulayan, İngiliz romancı ve eleştirmen May Sinclair oldu. Sinclair, Nisan 1918’de The Egoist dergisinde Dorothy Richardson’ın Pilgrimage dizisinin o güne kadar çıkmış üç kitabını değerlendirirken “bilinç akışı” ifadesini kullandı. May Sinclair Derneği’ne göre ifade daha önce hiçbir edebî esere uygulanmamıştı. Etiketin sahibi ise memnun değildi: Richardson ilerleyen yıllarda terimi açıkça reddetti.

Bir yıl sonra Virginia Woolf, sonradan The Common Reader’a giren “Modern Fiction” denemesinde aynı fikrin yazar tarafındaki karşılığını yazdı. Woolf, genç yazarlar arasında en dikkate değer olarak James Joyce’u anıyor ve şöyle diyordu:

“Zihne düşen atomları, düştükleri sırayla kaydedelim; her görüntünün ya da olayın bilince çizdiği deseni, görünüşte ne kadar kopuk ve tutarsız olursa olsun, izleyelim.”

Tekniğin kaynağı konusunda başka adlar da var. Serdar Odacı’nın Turkish Studies’te yayımlanan karşılaştırmalı makalesi, Leon Edel’e dayanarak Joyce’un Fransız yazar Édouard Dujardin’in 1887 tarihli Les Lauriers sont coupés romanını okuduğunu ve sorulduğunda tekniği bu kitaba borçlu olduğunu söylediğini aktarıyor.

Bilinç Akışı ile İç Monolog Arasındaki Fark Nedir?

İki terim sık sık birbirinin yerine kullanılıyor; İngiliz eleştirmenlerin bir kısmı da ayrım yapmıyor. Türk eleştirisinde ayrımı en net çizen ad Berna Moran. Moran’a göre iki teknik de okuru karakterin kafasının içine sokar, ama dil düzeyinde ayrılır.

  • İç monolog: Karakter içinden, sessizce konuşur. Cümleler dil bilgisi bakımından düzgündür, düşünceler arasında mantıksal bir bağ vardır. Okur, karakterin kendine anlattığı bir konuşmayı dinler.
  • Bilinç akışı: Düşünceler çağrışımla akar, mantıksal bağ aranmaz, dil bilgisi ve noktalama kuralları gözetilmeyebilir. Okur, konuşmayı değil, konuşmadan önceki karmaşayı görür.

Pratikte romanlar ikisini iç içe kullanır. Aynı sayfada önce derli toplu bir iç konuşma, ardından karakter yorulup dalgınlaştıkça dağılan bir akış görmek mümkün. Anlatım tekniklerinin tamamına göz atmak isterseniz Anlatım Teknikleri: Yazılı İletişimde Etkileyici Olmanın Sırları yazımıza bakabilirsiniz.

1. Ulysses – James Joyce

Bilinç akışı tekniğinin en bilinen örneği Ulysses’in 1922 tarihli ilk baskı kapağı

Bilinç akışı tekniği denince ilk akla gelen roman. Ulysses, Dublin’de tek bir günü, 16 Haziran 1904’ü anlatıyor; öğrenci Stephen Dedalus ile reklam toplayıcısı Leopold Bloom’un yollarının kesişmesini Homeros’un Odysseia’sıyla koşut bir çatı içinde kuruyor.

Romanın kendi hikâyesi de uzun. Mart 1918’de ABD’deki Little Review dergisinde tefrika edilmeye başladı, 1920’de yasaklandı ve kitap olarak ancak 2 Şubat 1922’de, Joyce’un doğum gününde, Paris’teki Shakespeare and Company kitabevinin sahibi Sylvia Beach’in çabasıyla çıkabildi.

Tekniği en saf hâliyle gösteren bölüm, romanın 18. ve son bölümü. Bloom’un karısı Molly yatağında uykuya dalarken düşünüyor; Odacı’nın makalesinin belirttiği gibi Joyce bu uzun monologda, zihnin tam bilinç düzeyinde ayrışmadığını göstermek için noktalama işaretlerini kullanmıyor.

Ulysses Türkçede Yapı Kredi Yayınları’ndan, Nevzat Erkmen çevirisiyle okunuyor; yayınevindeki ilk baskısı Ekim 1996. Joyce’u romanın dışında da tanımak isterseniz James’ten Joyce’a:Bir Bakışta James Joyce dosyamız sizi bekliyor.

2. Mrs Dalloway – Virginia Woolf

Bilinç akışı romanı Mrs Dalloway’in yazarı Virginia Woolf, 1902

Woolf’un 1925 tarihli romanı da tek bir günde, bu kez Londra’da geçiyor. Clarissa Dalloway akşam vereceği partinin hazırlığı için çiçek almaya çıkıyor; aynı saatlerde savaştan sarsılmış dönen genç Septimus Warren Smith şehrin başka bir köşesinde kendi kâbusuyla boğuşuyor.

Joyce’tan farkı, akışın tek bir kafada kalmaması. Anlatım bir karakterin zihninden ötekine, sokakta yan yana geçen iki yabancı ya da gökyüzündeki bir uçağa bakan kalabalık üzerinden geçiş yapıyor. Böylece bir şehrin aynı dakikada düşündüğü her şey tek bir anlatı ipine diziliyor.

Woolf’un denemesindeki “atomlar düştükleri sırayla” ilkesinin romandaki karşılığı bu: büyük olaylar değil, bir saat çanının, bir otomobil sesinin zihinlerde açtığı küçük girdaplar.

Roman Türkçede İletişim Yayınları’ndan, Tomris Uyar çevirisiyle çıkıyor; İletişim Klasikleri dizisindeki baskıda Uyar ile Elaine Showalter’ın önsözleri ve A. D. Moody’nin sonsözü de var.

3. Ses ve Öfke – William Faulkner

Faulkner’ın 1929 tarihli romanı, tekniği okura en sert biçimde yaşatan kitaplardan. Dört bölümlük romanda Güneyli Compson ailesinin dağılışı, Yapı Kredi’nin tanıtımındaki ifadeyle, aile bireylerinin bilinç akışlarıyla izleniyor.

İlk bölümün başlığı yalnızca bir tarih: “7 Nisan 1928”. Bölüm, zihinsel engelli Benjy’nin gözünden anlatılıyor. Benjy bahçe parmaklığının ardından golf oynayanları izliyor; bakıcısı Luster ona otuz üç yaşına basmış bir adamın böyle davranıp davranmayacağını soruyor. Benjy’nin zihninde geçmiş ve şimdi ayrılmadığı için anlatım uyarı vermeden yıllar öncesine atlıyor.

Okurun ilk sayfalarda yaşadığı şaşkınlık bilinçli. Faulkner, aynı aile hikâyesini dört farklı bilinçten geçirerek her bölümde bir öncekinin boşluklarını dolduruyor.

Ses ve Öfke, Yapı Kredi Yayınları’ndan Rasih Güran çevirisiyle okunuyor; yayınevindeki ilk baskısı Kasım 2004.

4. Araba Sevdası – Recaizade Mahmut Ekrem

Türk edebiyatında bilinç akışı tartışması beklenenden erken başlıyor. Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış’ın ilk cildinde, tekniğin Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası’nda, büyük olasılıkla yazar farkında olmadan kullanıldığını savunuyor. Odacı’nın aktardığına göre Moran’a göre Recaizade bunu Dorothy Richardson’dan önce yapmıştı.

Roman, Sultan Abdülaziz döneminin İstanbul’unda, alafranga özentisi mirasyedi Bihruz Bey’in Çamlıca’da gördüğü bir kadına tutulmasını anlatıyor. Recaizade, kahramana bir rakip yaratmak yerine onun hayal dünyasını gerçeklerle çarpıştırıyor; Bihruz’un özendiği kişiliği gösterebilmek için de onun zihninin içine girmek zorunda kalıyor.

İletişim Yayınları’na göre romanın ilk taslağı muhtemelen 1889’da yazıldı, 1896’da Servet-i Fünun’da tefrika edildi ve 1898’de kitap oldu. Dönemin roman ortamını Gazeteden Romana: Tanzimat Dönemi Edebiyatı yazımızda anlattık.

Türkçe baskı olarak İletişim’in eleştirel basımı öne çıkıyor: Fatih Altuğ ve Belce Ünüvar’ın Osmanlıca aslından notlarla hazırladığı, Jale Parla önsözlü baskı, tefrika ile kitap arasındaki farkları ve özgün resimleri de içeriyor.

5. Tutunamayanlar – Oğuz Atay

Bilinç akışı tekniğinin Türk romanındaki en bilinen örneği Tutunamayanlar’ın İletişim kapağı

Tekniği Türk romanında bilinçli olarak uygulayan ilk ad olarak Oğuz Atay anılıyor. Tutunamayanlar, intihar eden arkadaşı Selim’in izini süren mühendis Turgut Özben’in hikâyesi; Turgut’un iç dünyası, kendi kendine konuşan, kendini düzelten, araya giren cümlelerle veriliyor.

Tülay Karatekin’in DergiPark’ta yayımlanan makalesindeki örnekte bu açıkça görülüyor: Turgut bir tanışma sırasında söylediği tek bir kelimeye takılıyor, karşısındakinin onu küçümseyeceğini düşünüyor, kendine “kendine gel” diyor ve iki satır sonra eski huylarına dönmekte acele ettiğine karar veriyor. Konuşma dışarıda birkaç saniye sürüyor, zihinde bir sayfa.

Odacı’nın makalesi Ulysses ile Tutunamayanlar’ı yan yana okuyor; iki romanın bağı tesadüf değil. Atay’ın romanı 1970 TRT Roman Ödülü’nü kazandı ve 1971–1972’de yayımlandı.

Tutunamayanlar bugün İletişim Yayınları’nın Oğuz Atay Bütün Eserleri dizisinin ilk kitabı; yayınevinin sayfasına göre Eylül 2026’da 119. baskısını yaptı. Türk romanının bu dönemine genel bir bakış için Türk Edebiyatının Dönemleri ve Önemli Eserleri yazımız iyi bir başlangıç.

6. Anayurt Oteli – Yusuf Atılgan

Yusuf Atılgan’ın 1973 tarihli ikinci romanı, Karatekin’in makalesinde tekniği başarıyla kullanan Türk romanları arasında Tutunamayanlar’la birlikte sayılıyor. Kahramanı Zebercet, kasabada babasından kalan otelin kâtibi; romanın büyük kısmı onun kapalı, tekrar eden ve giderek çözülen zihninin içinden geçiyor.

Tutunamayanlar’ın uzun, konuşkan akışına karşılık Atılgan kısa, kuru cümleler kullanıyor. Bu fark tekniğin tek bir üslup olmadığını gösteren iyi bir örnek: bilinç akışı kalabalık bir zihni de, neredeyse sessiz bir zihni de anlatabiliyor.

Anayurt Oteli, Yusuf Atılgan’ın öteki kitaplarıyla birlikte bugün Can Yayınları’nın kataloğunda.

Türkçede Başka Hangi Bilinç Akışı Romanları Var?

Karatekin’in makalesi Türk romanından iki örnek daha veriyor: Orhan Pamuk’un Sessiz Ev’i ve Adalet Ağaoğlu’nun Bir Düğün Gecesi. Makalenin asıl konusu da yine Ağaoğlu: Almanya’da işçi olarak çalışan Bayram’ın memleketi Ballıhisar’a dönüş yolculuğunu anlatan Fikrimin İnce Gülü, yolculuk boyunca Bayram’ın aklından geçenleri bilinç akışıyla veriyor.

Dünya edebiyatında ise aynı tartışmada Marcel Proust, Franz Kafka ve Dorothy Richardson’ın adları geçiyor. Bunların arasında hangisinin tekniği “ilk” kullandığı konusunda eleştirmenler anlaşamıyor; Odacı’nın makalesi bu görüşlerin bir kısmını yan yana koyuyor.

Bilinç Akışı Romanlarına Nereden Başlamalı?

Tekniğe ilk kez yaklaşıyorsanız sıra önemli. Mrs Dalloway en yumuşak giriş: kısa, tek günlük ve akış her zaman somut bir sahneye bağlı. Türkçe yazılmış bir romanla başlamak isterseniz Anayurt Oteli kısa ve yoğun; tek oturuşta okunabilir.

Tutunamayanlar ve Ses ve Öfke sabır ister, ama ilk elli sayfadan sonra okur kendi ritmini bulur. Ulysses’i sona bırakmak akıllıca; Yapı Kredi’nin Nevzat Erkmen imzalı Ulysses Sözlüğü de bu yolculukta işe yarıyor. “Zor kitaplar” listemizdeki öneriler için Bu Yaz Okuyabileceğiniz “Zor” Kitaplar yazımıza da göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Bilinç akışı tekniği nedir?

Bir karakterin zihninden geçenleri mantık sırasına sokmadan, çağrışımla ve çoğu zaman dil bilgisi ve noktalama kurallarını gözetmeden aktaran anlatım tekniği.

Bilinç akışı terimini ilk kim kullandı?

Psikolog William James, 1890 tarihli The Principles of Psychology kitabında. Terimi bir romana ilk uygulayan ise 1918’de Dorothy Richardson’ın kitapları üzerine yazan May Sinclair oldu.

Bilinç akışı ile iç monolog arasındaki fark nedir?

Berna Moran’a göre iç monolog dil bilgisi bakımından düzgün ve mantıksal bağı olan sessiz bir konuşmadır; bilinç akışında düşünceler çağrışımla akar ve dil kuralları gözetilmeyebilir.

Bilinç akışı tekniğinin en bilinen örneği hangisi?

James Joyce’un Ulysses’i, özellikle Molly Bloom’un noktalamasız düşüncelerinin verildiği 18. ve son bölüm.

Türk edebiyatında bilinç akışı tekniğini kim kullandı?

Berna Moran ilk izleri Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası’nda görüyor. Tekniği bilinçli kullanan ilk ad olarak Oğuz Atay (Tutunamayanlar) anılıyor; Yusuf Atılgan, Orhan Pamuk ve Adalet Ağaoğlu’nun romanları da örnekler arasında.

Kaynaklar

Alıntıların çevirisi Bookinton’a aittir.

Diğer haberleri okumak için tıklayın.

Paylaş

Bunun gibi yazıları kaçırmayın

Her sabah günün kitabı, her pazartesi haftanın seçkisi. Sadece okumaya değer olanı.

Gönderim sıklığı

Çift onaylı kayıt · KVKK uyumlu · tek tıkla çıkış

Değerlendirme Yazın