İçeriğe atla
Dosya

Nazım Hikmet Hakkında 10 Anekdot: Sintine Ambarından Savaş ve Barış’a

Nazım Hikmet Hakkında 10 Anekdot: Sintine Ambarından Savaş ve Barış’a

Memet Fuat’ın verdiği doğum tarihine göre Nazım Hikmet yarın, 20 Kasım 2026’da 125 yaşında. Oysa şair “1902’de doğdum” diye yazdı. Hapishane müdürünü Savaş ve Barış’ın devamını bekletecek kadar çeviriye kaptıran, en uzun eserinin adını bir çırağına koyduran şair hakkında belgeli on anekdot derledik.

Mürsel Çavuş

Nazım’ı çoğumuz şiirlerinden ve hapishane yıllarından tanıyoruz. Oysa hayatının küçük ayrıntıları da en az büyük olaylar kadar anlatıcı: kırk gün için değiştirilen bir doğum tarihi, Heybeliada vapurunda okunan bir roman, bir savaş gemisinde ayakyolu ile sintine ambarı arasında geçen günler.

Anekdotların çoğu üç kaynaktan geliyor: eleştirmen Memet Fuat’ın yazdığı yaşam öyküsü, Nazım’ın Rus araştırmacı A. İ. Şifman’a anlattıkları ve Orhan Kemal’in Bursa anılarını inceleyen akademik bir makale. Resmî kayıtlar için Resmî Gazete’ye ve 2002 tarihli bir gazete haberine baktık. Kaynağını bulamadığımız hikâyeleri dışarıda bıraktık.

Kısaca

  • Kimdir? Selanik doğumlu şair (1901–1963); on iki yılı aşkın süre hapis yattı, Moskova’da sürgünde öldü.
  • Neden şimdi? Memet Fuat’a göre 20 Kasım 1901’de doğdu; 20 Kasım 2026 doğumunun 125. yılı.
  • En şaşırtıcı anekdot: Bursa’da hapishane müdürü, Nazım’ın çevirdiği Savaş ve Barış bölümlerini okuyup devamını sordu.
  • Kaynak: Memet Fuat’ın yaşam öyküsü, Nazım’ın kendi anlatımları, iki akademik makale ve Resmî Gazete.

Nazım Hikmet Kimdir?

Nazım Hikmet 1901’de Selanik’te doğdu, 3 Haziran 1963’te Moskova’da öldü. Memet Fuat’a göre dedesi Nazım Paşa valiliklerde bulunmuş, şairliğe yatkın bir Mevlevi’ydi; babası Hikmet Bey dışişlerinde memurdu. Nazım 1917’de Heybeliada Bahriye Mektebi’ne girdi, 1921’de Anadolu’ya geçti, Moskova’da okudu. İlk şiir kitabı 835 Satır 1929’da çıktı. 1938’de iki askerî mahkemede toplam 28 yıl 4 ay hapse mahkûm edildi, 1950 affıyla çıktı ve 1951’de Türkiye’den ayrıldı. Hayatının son on iki yılını sürgünde geçirdi.

1. Kırk Gün İçin Bir Yaş: İki Doğum Tarihi

Nazım Hikmet portresi ve 1902–1963 tarihlerini taşıyan 1982 tarihli Sovyet posta pulu

Memet Fuat’ın yazdığı yaşam öyküsü, ilk cümlesinde bir aile kararını anlatıyor. Nazım 20 Kasım 1901’de Selanik’te doğmuştu. Ama yılın bitmesine kırk gün kala doğan çocuk bir yaş büyük görünmesin diye, aile çevresinde doğum tarihi 15 Ocak 1902 olarak anıldı. Memet Fuat’a göre şair de bu tarihi benimsedi.

Benimsediğini kendi dizeleri gösteriyor. Ölümünden iki yıl önce, 11 Eylül 1961’de Doğu Berlin’de yazdığı “Otobiyografi” şöyle açılıyor:

“1902’de doğdum / doğduğum şehre dönmedim bir daha”

Kayıtlar da 1902’den yana. Bülent Kale’nin bianet’teki yazısına göre nüfus kaydında 15 Ocak 1902 yazıyor; aynı not, kimi kaynaklarda doğum gününün 15 Kasım 1901 diye geçtiğini de belirtiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın şair için hazırladığı sayfadaki kronoloji de 15 Ocak 1902’yi veriyor.

Sovyetler Birliği de onu 1902 doğumlu bildi: 1982’de basılan Sovyet posta pulunda adının altında “1902–1963” yazıyor. Kısacası 125. yaş iki kez kutlanabilir: Memet Fuat’ın tarihine göre yarın, resmî kayda göre 15 Ocak 2027’de.

2. On Bir Yaşında İlk Şiir, “Mehmet Nâzım” İmzası

“Otobiyografi”de şiire başlangıç için de bir tarih var: “ve on dördümden beri şairlik ederim”. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın kronolojisi ise başlangıcı üç yıl geriye çekiyor. Buna göre Nazım ilk şiiri “Feryâd-ı Vatan”ı 3 Temmuz 1913’te, on bir yaşındayken yazdı.

Şiirin basılması beş yıl daha sürdü. Bakanlığın sayfasına göre yayımlanan ilk şiiri “Hâlâ Servilerde Ağlıyorlar mı?”, 3 Ekim 1918’de Yeni Mecmua’da çıktı. Altındaki imza “Mehmet Nâzım”dı; şiir sonra Ümid dergisinde aynı adla ve aynı imzayla yeniden basıldı.

O “Mehmet” nüfus kâğıdından hiç silinmedi. 2002 tarihli bir Hürriyet haberine göre şairin nüfus kaydındaki adı “Mehmet Nazım Ran”dı; 1951’deki vatandaşlıktan çıkarma kararında ise “Nazım Hikmet Ran” yazıyordu. İki adın aynı kişiye ait olduğu, İstanbul 16. Asliye Hukuk Mahkemesi’nin 1978 tarihli kararıyla tespit edildi.

3. Heybeliada Vapurunda Anna Karenina

Nazım Hikmet’in 1917’de girdiği Heybeliada’daki Deniz Harp Okulu binaları, denizden görünüş

Nazım, Tolstoy’la tanışmasını yıllar sonra Rus araştırmacı A. İ. Şifman’a anlattı. Şifman’ın Karadeniz Araştırmaları dergisinde Türkçesi yayımlanan makalesine göre şair Anna Karenina’yı ilk kez on beş yaşında okudu. O sırada Deniz Harp Okulu öğrencisiydi ve okula her gün yolcu vapuruyla gidiyordu.

Kitabı güvertede, tenha bir köşe bulup okurdu. At yarışı sahnesine geldiğinde kendini Vronski’nin yerine koydu; Fru-Fru’nun sırtı kırıldığında o acıyı Vronski’den daha kuvvetli yaşadığını söylüyor.

Sonrası tam bir vapur sahnesi. Biri omzuna dokununca kendine geldi; çevresinde ona şaşkınlıkla bakan yolcular duruyordu. Nazım’ın sözleriyle: “Şaşkınlık içinde koşarak uzaklaştım ve uzun süre kendime gelemedim.”

Okul ise onu denizci yapamadı. Memet Fuat’a göre Nazım 1919’da okulu bitirip Hamidiye kruvazörüne stajyer güverte subayı olarak atandı, ama son sınıfta geçirdiği zatülcenp tekrarladı. İki ay hastanede, iki ay evde dinlendi; toparlanamayınca 17 Mayıs 1920’de sağlık kurulu raporuyla askerlikten çürüğe çıkarıldı.

4. Yeni Dünya Vapurunda Dört Şair, Ankara’ya İki İzin

1920’lerde Galata Köprüsü ve Haliç, dönemin bir İstanbul kartpostalında

1 Ocak 1921’de İstanbul işgal altındaydı. Memet Fuat’a göre o gün dört şair, Faruk Nafiz, Yusuf Ziya, Nazım ve Vâlâ Nureddin, Sirkeci’den kalkan Yeni Dünya vapuruna gizlice bindi. Yolculuğu, Mustafa Kemal’e silah ve cephane kaçıran gizli bir örgüt ayarlamıştı.

İnebolu’da yolculuk durdu. Şairler Ankara’ya geçebilmek için beş altı gün izin ve yol parası bekledi. Ankara’dan izin çıktı, ama yalnız ikisine: Nazım ile Vâlâ Nureddin’e.

Bülent Kale’nin yazısı yolun devamını anlatıyor. İki arkadaş İnebolu’dan Ankara’ya diz boyu karın içinde dokuz gün dokuz gece yürüdü; dillerinde birlikte yazdıkları bir “Yol Türküsü” vardı. Aynı yazıya göre İstanbul’dan İnebolu’ya vapur yolculuğu da 75 saat sürmüştü.

Nazım’ın Anadolu yıllarını ve bıraktığı izleri konuştuğumuz söyleşiyi Dr. Erkan Irmak’la Nâzım Hikmet’in İzinde yazımızda bulabilirsiniz.

5. Erkin Gemisinin Sintine Ambarı

17 Ocak 1938 gecesi Nazım, akrabası Celâleddin Ezine’nin evinde otururken tutuklandı. Memet Fuat’a göre beraat edeceğini umduğu Harp Okulu davası, 29 Mart 1938’de “askerî kişileri üstlerine karşı isyana teşvik” suçlamasıyla 15 yıl ağır hapisle sonuçlandı.

İkinci dava denizde başladı. Haziran sonlarına doğru Donanma Komutanlığı’ndan gelen görevliler onu Sultanahmet Cezaevi’nden aldı, kelepçeli olarak Köprü’deki Kadıköy iskelesinden bir motora bindirdi ve Adalar açığında bekleyen Erkin gemisine götürdü. Gemide önce bir ayakyoluna, sonra sintine ambarına kapatıldı.

Donanma Komutanlığı Askerî Mahkemesi’ndeki dava 10 Ağustos 1938’de başladı, on dokuz gün sonra 20 yıl ağır hapisle bitti. İki ceza toplanınca 35 yıl ediyordu; mahkeme bunu 28 yıl 4 aya indirdi. Nazım’ın ve başka yazarların hapis yıllarını Kalemine Mahkûm Olan, Hapis Yatan Yazarlar yazımızda anlatmıştık.

6. Hapishane Müdürü Savaş ve Barış’ın Devamını Bekledi

Nazım Aralık 1940’ta Bursa Cezaevi’ne gönderildi. Şifman’a anlattığına göre Savaş ve Barış’ı Türkçeye çevirme fikri gençliğinde, Moskova’da okurken doğmuştu; fırsat 1943’te Bursa’da geldi. Devlet bir dünya klasikleri dizisi başlatmış, romanın Rusçadan yeniden çevrilmesi için Nazım’ın Moskova’dan arkadaşı Zeki Baştımar’ı davet etmişti.

İş büyüktü; Baştımar Nazım’ı da işe kattı. Nazım’ın sözleriyle: “iktidardakiler ise hiçbir şey bilmiyormuş gibi yaptılar.” Baştımar gerekli kitapları hapishaneye getirdi. Nazım bütün gününü çeviriye veriyor, kimi zaman sabahı masada ediyordu. Hazır sayfalar hapishane müdürü aracılığıyla Baştımar’a gidiyor, devamı aynı yoldan geri geliyordu.

Müdür bir tuzaktan korktuğu için çeviriyi bölüm bölüm okuyordu. Sonunda kendini o kadar kaptırdı ki Nazım’ı daha hızlı çevirsin diye sıkıştırmaya, Prens Andrey’in, Nataşa’nın, Pyer’in başına neler geldiğini sormaya başladı.

Nazım romanın ilk bölümünü üç yılda çevirdi, ikinci bölümünü Baştımar. Ortak çeviri yalnız Baştımar’ın adıyla basıldı, çünkü Nazım’ın deyişiyle “o zaman benim adım yasaklıydı”. Şair çevirinin kusurunu da saklamıyor: yerleşmiş Arapça ve Farsça kelimeleri uç Türkçe karşılıklarla değiştirmeye kalkıştıklarını, çevirinin bundan “büyük zarar” gördüğünü söylüyor.

7. “Siz Düzyazı Yazın”: Orhan Kemal’i Şiirden Vazgeçirdi

Bursa’da Nazım’ı bekleyen bir hayran vardı: genç şair Raşit Kemali, yani sonraki adıyla Orhan Kemal. Pelin Aslan Ayar’ın Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi’ndeki makalesine göre Raşit’in askerdeyken Nazım’ın şiirlerini okuması ve eserlerinin büyük değer taşıdığını söylemesi, tutuklanma nedenleri arasındaydı. Tanıştıklarında Nazım 39, Raşit 26 yaşındaydı.

Nazım’ın Bursa’ya getirileceğini duyduğunda Raşit’in elinden kalemi düştü. Orhan Kemal anılarında o anı, tavanın döndüğünü sanacak kadar heyecanlandığını yazarak anlatıyor.

Ama Nazım genç şairin şiirlerini beğenmedi. Bir gün Raşit’in yazdığı bir roman başlangıcını okudu ve Orhan Kemal’in Nâzım Hikmet’le 3,5 Yıl adlı anı kitabındaki aktarımıyla, “Siz düzyazı yazın düzyazı!” dedi.

Aynı kararı bir mektupta da yazdı. Kemal Sülker’in yayımladığı mektuplara göre Nazım, Raşit için “şair olarak iş yok, ama hikâyeci olarak harikulâde sağlam bir kumaşı var” diyordu. Raşit hikâyeye geçti. İlk romanı Baba Evi’ni okuyan Nazım ona şöyle yazdı: “Sen artık Türkçemizi en güzel yazan muharrirlerden biri oldun.”

8. Memleketimden İnsan Manzaraları’nın Adını Bir Çırak Koydu

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın kronolojisine göre Nazım Memleketimden İnsan Manzaraları’nı 1941’de Bursa’da yazmaya başladı. Kitabın adı ise kolay bulunmadı.

Nazım’ın Kemal Sülker’e anlattığı, Aslan Ayar’ın aktardığı hikâyeye göre şair önce “Ansiklopedi” adını düşündü. Orhan Kemal bunu kuru buldu. “Meşhur Adamlar Ansiklopedisi” önerisini de reddetti, çünkü o adı duyunca aklına Atilla, Timurlenk, Fatih ve Nasreddin Hoca geliyordu.

Nazım bu kez “Türkiye’den İnsan Manzaraları” dedi. Orhan Kemal’in itirazı şuydu: sanki yurt dışında bir dergiye, başka bir ülkenin okuruna yazıyorsunuz; “niye Türkiye’den diyorsunuz, da memleketimden demiyorsunuz?” Kitap o adla kaldı.

Bursa’nın öteki çırağı bir ressamdı. Aynı makaleye göre Nazım cezaevinde bir dokuma atölyesi kurup birçok mahkûma gelir kapısı açtı, kimine resim dersi verdi. Ressam İbrahim Balaban, Bursa Cezaevi’nde Nazım’ın gösterdiği yolla ressam oldu.

9. “Askerlik İşi İçin Ankara’ya Gidiyorum”

Memet Fuat’a göre Nazım, serbest bırakılması için yapılan başvurulardan sonuç alamayınca 8 Nisan 1950’de açlık grevine başladı. Aynı yıl çıkan af yasası cezasının geri kalanını bağışladı. 15 Temmuz 1950’de Cerrahpaşa Hastanesi’nde avukatları ona serbest olduğunu bildirdi; 12 yıl 7 ay yatmıştı.

Dışarıda İpek Film Stüdyosu’nda çalışmaya başladı. Cezaevindeki son yıllarında âşık olduğu Münevver Hanım’la yaşıyordu; 26 Mart 1951’de bir oğulları oldu ve adını Mehmet koydular.

17 Haziran 1951 sabahı evden çıkarken askerlik işini düzeltmek için Ankara’ya gideceğini söyledi. Ailesi onun nerede olduğunu 20 Haziran’da Bükreş Radyosu’ndan öğrendi: Romanya’daydı.

Memet Fuat ayrıntıyı ihtiyatla aktarıyor: sonradan yazılanlara göre Nazım, akrabası Refik Erduran’ın kullandığı bir sürat motoruyla Boğaz’dan Karadeniz’e açılmış, Bulgaristan kıyılarına çıkmayı amaçlarken yolda rastladığı bir Rumen şilebiyle Romanya’ya gitmişti.

10. Mısır’da Pasaport İtirazı, Ardından Başkanlık

Ocak 1962’de Nazım’a, Kruşçev’in aracılığıyla bir Sovyetler Birliği pasaportu verildi. Şubatta Vera’yla birlikte Asya ve Afrika Yazarlar Birliği Kongresi’ne katılmak üzere Mısır’a gitti.

Kongrede Sovyetlerle arası gergin olan Çin delegasyonu itiraz etti: Nazım Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımadığına göre Türk delegesi sayılamazdı.

Memet Fuat’a göre bu itiraz, şairin diliyle ve varlığıyla Türkiye’ye nasıl bağlı olduğunu anlatan bir konuşma yapmasına yol açtı. Konuşma ayakta alkışlandı ve Nazım kongreye başkan seçildi.

Nazım Hikmet Vatandaşlıktan Ne Zaman Çıkarıldı, Ne Zaman İade Edildi?

Nazım’ın Moskova’ya geçmesinin ardından 25 Temmuz 1951’de, 3/13401 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşlığından çıkarıldı. Hürriyet’in 14 Mart 2002 tarihli haberine göre bu karar nüfus kütüğüne ancak 8 Mart 2002’de işlendi; yani 51 yıl sonra.

Kararın kaldırılması yedi yıl daha sürdü. Resmî Gazete’nin 10 Ocak 2009 tarihli ve 27106 sayılı nüshasında yayımlanan 2009/14540 sayılı Bakanlar Kurulu kararı, 1951 kararını yürürlükten kaldırdı. Karar 5 Ocak 2009’da, İçişleri Bakanlığı’nın aynı tarihli yazısı üzerine alınmıştı.

Nazım Hikmet Ne Zaman Öldü, Nereye Gömüldü?

Memet Fuat’a göre Nazım, Nisan 1963’ün sonunda Berlin’den Moskova’ya dönünce “Cenaze Merasimim” adlı şiirini yazdı. Birkaç hafta sonra, 3 Haziran 1963 sabahı Moskova’daki evinde kalp krizi geçirerek öldü.

Yazarlar Birliği’nin düzenlediği bir törenle Moskova’daki Novodeviçi Mezarlığı’na gömüldü. Doğduğu şehre, kendi dizesindeki gibi, bir daha dönmedi.

Nazım Hikmet Okumaya Nereden Başlamalı?

Bu anekdotları okuduktan sonra en kısa kapı “Otobiyografi”: 1961’de yazılmış bu şiir, hayatını kendi seçtiği olaylarla sayıyor. Ardından Memleketimden İnsan Manzaraları’na geçilebilir; adını Orhan Kemal’in koyduğunu bilerek okumak başka bir tat veriyor. Nazım’ın kitapları bugün Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkıyor.

Bursa yıllarını Nazım’ın kendi kaleminden okumak isteyenler için Kemal Tahir’e Hapishaneden Mektuplar (1968) ve öteki mektup kitapları var. Aynı yılları tanığın gözünden görmek için Orhan Kemal’in Nâzım Hikmet’le 3,5 Yıl’ı en iyi başlangıç.

Şairin hayatını ve eserlerini anlatan yazar dosyamız Bu Dünyadan Bir Nâzım Hikmet Geçti yazısında. Dizelerinin Türk şiirinde nerede durduğunu Türk Şiirinin En Çok Alıntılanan Dizeleri yazımızda, başka bir şairin anekdotlarını ise Fazıl Hüsnü Dağlarca Hakkında 10 Anekdot: Kitabevi Camından Nobel’e dosyasında bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Nazım Hikmet ne zaman doğdu?

Memet Fuat’a göre 20 Kasım 1901’de Selanik’te doğdu. Aile çevresinde 15 Ocak 1902 olarak anılan bu tarihi şair de benimsedi; nüfus kaydında da 15 Ocak 1902 geçiyor.

Nazım Hikmet’in ilk şiiri hangisi?

İlk şiiri, 3 Temmuz 1913’te on bir yaşında yazdığı “Feryâd-ı Vatan”. Yayımlanan ilk şiiri ise 3 Ekim 1918’de Yeni Mecmua’da “Mehmet Nâzım” imzasıyla çıkan “Hâlâ Servilerde Ağlıyorlar mı?”.

Memleketimden İnsan Manzaraları’nın adını kim koydu?

Nazım’ın Kemal Sülker’e anlattığına göre “Türkiye’den” yerine “memleketimden” demesini Bursa Cezaevi’ndeki çırağı Orhan Kemal önerdi.

Nazım Hikmet Türkiye’den nasıl ayrıldı?

17 Haziran 1951’de Ankara’ya gideceğini söyleyerek evden çıktı ve 20 Haziran’da Romanya’ya vardığı Bükreş Radyosu’ndan duyuldu. Sonradan yazılanlara göre bir sürat motoruyla Karadeniz’e açılıp bir Rumen şilebine binmişti.

Nazım Hikmet’in mezarı nerede?

Moskova’daki Novodeviçi Mezarlığı’nda. 3 Haziran 1963’te öldü ve Yazarlar Birliği’nin düzenlediği bir törenle oraya gömüldü.

Kaynaklar

Diğer dosyaları okumak için tıklayın.

Paylaş

Bunun gibi yazıları kaçırmayın

Her sabah günün kitabı, her pazartesi haftanın seçkisi. Sadece okumaya değer olanı.

Gönderim sıklığı

Çift onaylı kayıt · KVKK uyumlu · tek tıkla çıkış

Değerlendirme Yazın