Çocuk Kitaplarında Okula Hazırlık

Çocuk kitapları; çocukların okul heyecanını, kaygılarını ve meraklarını anlamlandırmalarına, farklılıklarıyla kendilerini güvende hissetmelerine ve “Burada benim de yerim var,” diyerek okula adım atmalarına eşlik eder.

Özge Doğar

Okula başlamak, bir çocuğun hayatındaki en önemli eşiklerden biri. Yeni çanta, kalemler, kitaplar, forma ya da okulun kapısından ilk kez içeri adım atma… Yetişkinler için günlük hayatın bir parçası gibi görünen bu ayrıntılar, çocuk için bambaşka anlamlar taşır. Çünkü okul, çocuğun alışık olduğu dünyadan bir süreliğine ayrılıp yeni insanlarla, yeni kurallarla, yeni ilişkilerle ve yeni sorumluluklarla tanışması demek. Tam da bu nedenle çocuk kitapları, okula hazırlık sürecinde önemli bir eşlikçi olabilir. Ancak burada “okula hazırlık” derken çocuğa harfleri, sayıları ya da ders çalışma alışkanlıklarını erkenden öğretmekten söz etmiyoruz. Asıl hazırlık, çocuğun yaşayacağı değişimi anlamlandırmasına, duygularını fark etmesine ve yeni deneyimlerle baş edebileceğine ilişkin güven geliştirmesine yardımcı olmaktan bahsediyorum.

İyi bir çocuk kitabı, çocuğa “Okul çok güzel olacak, hiç korkmayacaksın.” demek yerine, korkmanın da mümkün olduğunu söyler. Çünkü okulun ilk günü her çocuk için heyecan verici olmayabilir. Kimi çocuk merakla sınıfa girerken kimi annesinden ya da babasından ayrılmak istemeyebilir. Kimi çocuk arkadaş edinmek için sabırsızlanırken kimi sessizce gözlemlemeyi tercih edebilir. Bazı çocuklar öğretmenini hemen sever, bazıları ise ilişki kurmak için zamana ihtiyaç duyar. Çocuk edebiyatının gücü de tam burada ortaya çıkar: Tek bir “doğru” duygu olmadığını göstermek.

Okula hazırlık kitaplarında çocuğun yalnızca okul binasını, sınıfı ve öğretmeni görmesi yeterli değil. Çocuğun iç dünyasına da yer açılmalı. “Acaba annem beni almaya gelecek mi?”, “Öğretmenim bana kızarsa ne olacak?”, “Arkadaş bulamazsam ne yapacağım?”, “Tuvaletimi nasıl isteyeceğim?”, “Yanlış cevap verirsem herkes bana güler mi?” gibi sorular, çocuğun zihninde dolaşabilir. İyi bir kitap, bu soruları küçümsemeden ele alır.

Üstelik çocukların okula ilişkin kaygıları yalnızca ilk günle sınırlı olmaz. Yeni bir sınıfa geçmek, okul değiştirmek, öğretmenin değişmesi, arkadaş grubundan ayrılmak ya da yeni bir eğitim dönemine başlamak da çocuk için yeniden uyum gerektirebilir. Bu nedenle okula hazırlık kitaplarını yalnızca okul öncesinden ilkokula geçiş döneminde düşünmemek gerekir. Çocuk edebiyatı, okul yaşamının farklı dönemeçlerinde çocuğun yanında olabilir.

Çocuk kitabı öncelikle edebiyattır

Burada yetişkinlerin kitap seçimindeki yaklaşımı da çok önemli. Çocuğa sürekli “Bak, okul başlayacak; bunu oku, alış.” diyerek kitap sunmak, kitabı bir hazırlık aracına dönüştürebilir. Oysa çocuk kitabı öncelikle edebiyattır. Çocuğa bir şey öğretme kaygısı, metnin edebî niteliğinin önüne geçtiğinde ortaya didaktik, tekdüze ve çocuğun duygularını yönlendiren kitapların çıkması kaçınılmaz.

Örneğin “Okula giden çocuklar ağlamaz.” diyen bir kitap, iyi niyetle yazılmış olsa bile çocuğun gerçek duygusunu yok sayar. Oysa çocuk ağlayabilir. Özleyebilir. Korkabilir. Öfkelenebilir. Aynı anda hem okula gitmek isteyip hem de evden ayrılmak istemeyebilir. Çelişkili duygular yaşamak, çocukluğun doğal bir parçası değil midir? Nitelikli bir kitap, çocuğu “olması gereken duyguya” zorlamak yerine ona kendi duygusunu tanıma alanı açar.

Okula hazırlık kitaplarında bir başka önemli mesele de çocuğun özne olarak konumlandırılması. Çocuk yalnızca yetişkinlerin koyduğu kurallara uyan, öğretmenini dinleyen ve verilen görevleri yerine getiren bir karakter olarak sunulmamalı. Okul aynı zamanda çocuğun soru sorduğu, merak ettiği, itiraz ettiği, arkadaşlık kurduğu, hata yaptığı, çözüm ürettiği ve kendisini ifade ettiği bir yaşam alanı değil midir?

Bu açıdan çocuk hakları da okula hazırlık kitaplarının önemli başlıklarından biri. Çocuğun eğitim hakkı kadar oyun oynama, dinlenme, düşüncesini ifade etme, güvenli bir ortamda bulunma, ayrımcılığa uğramama ve kendisini ilgilendiren konularda dinlenilme hakkı vardır. Okulu anlatan çocuk kitapları, farkında olarak ya da olmayarak çocukların okul algısını şekillendirir. Bu nedenle okulun yalnızca “kuralların olduğu yer” olarak değil, çocukların haklarının da bulunduğu bir yaşam alanı olarak temsil edilmesi gerekir.

Bir başka önemli konu ise farklılıklar. Her çocuk aynı biçimde öğrenmez, aynı hızda arkadaş edinmez, aynı davranışları göstermez. Kimi çocuk çok konuşur, kimi daha sessizdir. Kimi kalabalık sınıflarda rahat ederken kimi daha fazla zamana ihtiyaç duyabilir. Kimi çocuk fiziksel bir farklılıkla, kimi farklı bir dil ya da kültürle, kimi farklı öğrenme ihtiyaçlarıyla okula başlayabilir. Çocuk kitaplarının bu çeşitliliği görünür kılması, çocuklara “Sınıfta benim gibi olmayan insanlar da olabilir ve bu normal.” duygusunu kazandırır.

“Kitap çocuğa güven veriyor mu, yoksa kaygısını artırıyor mu?”

Çocuk kitapları, okulun nasıl bir yer olması gerektiğini de yetişkinlere hatırlatabilir. Çünkü bazen bir çocuğun okul hakkında sorduğu küçücük bir soru, yetişkinlerin gözden kaçırdığı büyük bir meseleyi görünür kılar. “Öğretmenim beni sevmezse ne olacak?” sorusu yalnızca bir çocuğun kaygısı olmaz; çocuğun yetişkinle kurduğu ilişkinin nasıl olması gerektiğine dair de önemli bir soru olur. “Arkadaşım olmazsa?” sorusu ise okulun yalnızca akademik başarıdan ibaret olmadığını hatırlatır.

Bu nedenle okul başlamadan önce çocukla birlikte kitap okumak, ona okul hakkında uzun uzun öğütler vermekten çok daha anlamlı olabilir. Kitabı okuduktan sonra “Sen de böyle yapmalısın.” demek yerine “Sence bu çocuk ne hissetti?”, “Sen olsaydın ne yapardın?”, “Okulda seni en çok ne meraklandırıyor?”, “Seni düşündüren bir şey var mı?” gibi sorular sorulabilir. Böylece kitap, çocuğun duygularını anlatabileceği güvenli bir konuşma alanına dönüşür.

Ve belki bir çocuğun okulun ilk günü yanında taşıyacağı en güzel şey, yeni bir kalemden önce şu duygudur: “Burada benim de yerim var.”