Gece Yarısı Treni – Matt Haig

Gece Yarısı Treni: Hayat Gerçekten Geriye Doğru mu Anlaşılır?

Fantastiğin İçinden İnsana Bakmak

Kişisel gelişim romanlarında fantastik kurgu neden bu kadar sık karşımıza çıkıyor? Bir yıldız kayıp bahçemize düşüyor. Hayvanlar konuşuyor vs. Kitabın sonunda arınmış, paklanmış, aydınlanmış ve güçlenmiş hâlimize ulaşacağımızı düşünürken sorularla kala kalıyoruz. Fakat kimse sormuyor: Kişisel gelişim bu kadar fantastik bir şey mi? Gelişebilmek için illa doğaüstü bir şeyler mi yaşamak gerekir? Yaşayamazsak gelişemeyecek miyiz?

Matt Haig de fantastik kurgu aracılığıyla insanın dönüşümünü anlatan yazarlardan biri. Son romanı Gece Yarısı Treni, Søren Kierkegaard’ın sıkça alıntılanan bir sözünün etrafında şekilleniyor sanki: “Hayat ileriye doğru yaşanır, geriye doğru anlaşılır.” Ancak Haig bunu felsefi bir tartışmaya ya da kişisel gelişim manifestosuna dönüştürmek yerine, okuru ölümle yaşam arasındaki gizemli bir tren yolculuğuna çıkararak anlatmayı tercih ediyor.

Son yıllarda geniş bir okur kitlesine ulaşan Matt Haig’in romanlarında fantastik kurgu hiçbir zaman başlı başına bir amaç olmadı. O, olağanüstü görünen fikirleri insan ruhunun en sıradan ama en derin duygularını anlamak için kullanan yazarlardan biri. Bu nedenle romanlarında zaman bükülüyor, ölüm bir son olmaktan çıkıyor, farklı yaşam olasılıkları kapılarını aralıyor. Fakat bütün bu sıra dışı olayların merkezinde aynı sorular yer alıyor: İnsan neden pişman olur? Bir hayatı değerli yapan nedir? Geçmiş gerçekten geride kalır mı?

Bu sorular Haig’in neredeyse bütün eserlerinde farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor. İnsanlar, insan olmanın anlamını dışarıdan bakan bir gözle sorgularken Zamanı Durdurmanın Yolları, zamanı biyolojik olmaktan çok duygusal bir deneyim olarak ele alıyor. Dünya çapında ilgi gören Gece Yarısı Kütüphanesi ise yaşamla ölüm arasında kurulmuş sonsuz bir kütüphanede seçilmemiş hayatların peşine düşerek “Keşke…” duygusunu merkeze yerleştiriyor.

Kütüphaneden Trene

İlk bakışta Gece Yarısı Treni de benzer bir çizginin devamı gibi görünüyor. Hatta yalnızca adı bile okuru bilinçli olarak Gece Yarısı Kütüphanesi’ne götürüyor. Ancak roman ilerledikçe iki kitap arasındaki temel fark belirginleşiyor. Nora Seed’in hikâyesi yaşanmamış olasılıklar üzerine kuruluyken Wilbur Budd’ın hikâyesinin yaşanmış tek bir hayatın yeniden okunması üzerine kurulu olduğu hemen fark ediliyor.

Romanın seksen bir yaşındaki kahramanı Wilbur Budd, ölümünün ardından kendisini sıra dışı bir trenin içinde buluyor. Ona eşlik eden Agnes, bu yolculuk sırasında Wilbur’ın hayatındaki önemli duraklara yeniden dönebileceğini söylüyor. Ancak yolculuğun temel kuralı, geçmişteki kendisiyle konuşmamak ve yaşananlara müdahale etmemek. Romanın gerilimi de büyük ölçüde bu sınırın çevresinde kuruluyor.

İşte tam bu noktada Gece Yarısı Treni, alışıldık zaman yolculuğu hikâyelerinden ayrılıyor. Çünkü okur, “Wilbur geçmişini değiştirecek mi?” sorusundan daha zor bir soruyla karşı karşıya kalıyor: İnsan, yıllardır doğru sandığı kendi hayatını gerçekte ne kadar doğru hatırlıyor?

Geçmişe Bakmak, Hafızaya Güvenmek

Haig’in asıl meselesi ise tam burada belirginleşiyor. Gece Yarısı Treni, geçmişe gitmenin heyecanından çok hafızanın güvenilmezliği üzerine kurulu bir roman. Wilbur, hayatındaki dönüm noktalarına yeniden tanıklık ettikçe yalnızca yaşadıklarını değil, o olayları yıllar boyunca nasıl anlamlandırdığını da sorgulamaya başlıyor. Bazı pişmanlıkların yıllarca taşıdığı kadar büyük olmadığını, bazı mutluluklarınsa yaşanırken fark edilemediğini görüyor.

Matt Haig, geçmişi değiştirme düşüncesi yerine onu yeniden okuma fikrini merkeze alıyor. Çünkü insanı dönüştüren şeyin çoğu zaman yaşadıkları değil, yıllar sonra o yaşadıklarına yüklediği anlam olduğunu savunuyor.

Bu noktada roman, baştaki serzenişime de bir cevap veriyor. Gece Yarısı Treni yalnızca ölümden sonraki tuhaf bir yolculuğu anlatan fantastik bir roman değil; aynı zamanda hafıza üzerine kurulmuş bir anlatı. Roman, hafızanın seçici, eksilten, büyüten ve zaman zaman insanı yanıltan doğasını sorguluyor. Wilbur’ın her durağı, okuru kendi hayatındaki benzer durakları düşünmeye çağırıyor: Söylenmemiş sözleri, ertelenmiş kararları, fark edilmeden geçip giden mutlulukları…

Matt Haig’in Anlatı Yolu

Matt Haig’in geniş bir okur kitlesine ulaşmasının nedenlerinden biri de bu sanırım. O, romanlarında karmaşık felsefi meseleleri akademik bir dile yaslanmadan anlatabiliyor. Karakterleri sıradan insanlar. Yaşadıkları duygular da öyle. Bu nedenle fantastik kurgu hiçbir zaman okurla karakter arasına mesafe koymuyor. Aksine, gerçek hayatta cevaplayamadığımız sorulara yaklaşabilmek için bir araç işlevi görüyor.

Bununla birlikte Matt Haig’in anlatısı da bazı yönleriyle sıkça eleştiriliyor. Özellikle son dönem romanlarında, vermek istediği düşüncenin hikâyenin önüne geçtiği anlar hissediliyor. Bazı karakterler yaşamaktan çok belirli fikirleri temsil ediyormuş izlenimi bırakabiliyor. Kimileri için bu açıklık romanların en güçlü yanı. Kimileri içinse kurmacanın doğallığını zayıflatan bir tercih. Gece Yarısı Treni de bu tartışmanın dışında kalmıyor.

Son Durak

Ancak romana bir de şu gözle bakmalı. Haig burada okuru geçmişte yaptığı yanlışlara takılıp kalmaya değil, kendi hayatına daha dikkatli bakmaya çağırıyor. Çünkü Wilbur’ın yolculuğu ilerledikçe anlıyoruz ki hayatı değiştiren yalnızca büyük kararlar değil, çoğu zaman önemsenmeyen küçük anlar, ertelenen konuşmalar ve sıradan sandığımız karşılaşmalar.

Gece Yarısı Treni bize ikinci bir hayat vaat etmiyor. Geçmişi değiştirebileceğimiz yanılsamasını da beslemiyor. Onun yerine daha zor bir şey öneriyor: Aynı hayata başka bir yerden bakabilmek. Hayatı geri almak mümkün olmasa da ona yüklediğimiz anlam değişebiliyor.

Yazının başındaki kendi soruma dönersem… Sanırım kişisel dönüşümün kendisi fantastik değil. Fantastik olan, insanın kendi hayatına dışarıdan bakabilmesini sağlayan anlatı biçimi. Matt Haig’in treni de okuru olağanüstü bir dünyaya kaçırmak için değil, yaşadığı hayata, yaptığı seçimlere ve taşıdığı pişmanlıklara başka bir gözle bakabilmesi için hareket ediyor.

Haig, okuruna bazı yolculukların amacının yeni bir yere varmak değil aynı yere başka biri olarak dönebilmek olduğunu fısıldıyor.