Uhuvvet – Selma Rıza

Selma Rıza (Feraceli), ilk Müslüman Türk kadın gazeteci,  İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin tek kadın üyesi, Hilal-i Ahmer Cemiyeti genel sekreteri olma özellikleri ile yazdığı kitaptan önce kendisinden bahsedilmesi gereken bir yazar. Osmanlı’da kadın hareketinin öncülerinden olan Rıza, 1872 yılında İstanbul’da doğdu. Üniversite eğitimini Sorbonne Üniversitesi’nde aldı ve  İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Paris şubesine üye oldu.  Fransa’dan tüm dünyaya dalga dalga yayılan kadın hareketinin Türkiye’deki temsilcilerinden olan Selma Rıza, Hilal-i Ahmer’in ( Kızılay ) ilk kadın yöneticisi oldu ve  onun sayesinde ilk kez kadınlar da yönetim  kuruluna girebildi. Asıl amacı olan kız çocuklarının eğitime erişebilmesi için en büyük hamlesi ise Kandilli Adile Sultan İnas Mekteb-i Sultanîsi’nin (Kandilli Kız Lisesi) açılmasına öncülük etmesi oldu. Milli Mücadele döneminde de Mustafa Kemal Paşa’nın yanında yer aldı.

Selma Rıza henüz yirmi yaşındayken yazdığı tek romanı Uhuvvet‘i hiç bastırmamış ancak kaybolma ihtimaline karşılık çoğaltmıştır. Ölümünden yıllar sonra hurda yığını arasında bulunan orjinal nüsha Nebil Fazıl Alsan tarafından sadeleştirilmiş ve Kültür Bakanlığı Yayınları arasında yayımlanmıştır. Aslan bir yangında vefat edince orjinal nüsha kaybolmuş ancak kitabın bir kopyası bir tesadüfle bulunmuştur (1)

Kitap günümüzde ise  Osmanlıca aslından notlarla Nebahat Yusoğlu tarafından gözden geçirildi ve İletişim Yayınları tarafından yayımlandı.

Selma Rıza, eserinin ilk sayfasında “halka yaranmak, namımı teşhir etmek maksadıyla değil ihvanıma bir yadigâr olmak  üzere yazılmıştır” diyerek romanını şahsi sebeplerden çok toplumu aydınlatma düşüncesiyle yazdığını dile getirir.

Uhuvvet temel olarak birbirini seven iki genç Adil ve Sabiha’nın hikayesini anlatıyor.   Adil, Sabiha’yı istemesi için annesini Sabiha’nın ailesine görücü gönderdiği zaman annesi Dilber Hanım, Sabiha’yı çok beğendiği için küçük oğlu Adil’e değil de büyük oğlu Mürşit’e uygun görür.  Adil ile Sabiha’nın arasını bozar ve aile zoruyla da olsa Sabiha’yı Mürşit’e nikâhlar. Sevdiği kızın kendisine değil de ağabeyine istendiğini duyan Adil, bu duruma çok kızarak Avrupa’ya sefaret görevlisi olarak gider ve on yıl boyunca dönmez. Döndüğü zaman da annesine soğuk davranmaya devam eder. Bir kız için oğlunun kendisine kötü davranmasını anlayamayan Dilber Hanım, Adil ile Sabiha’nın birbirlerini unutamadıklarını düşünerek aralarında bir şey olduğundan şüphelenir.Zamanla şüpheleri kanaate dönüşür ve  uydurma delillerle Sabiha’ya iftira atarak Mürşit’inSabiha’yı boşamasını sağlar.

Bu roman mutsuz bir aşk hikayesi gibi olsa da aslında kadının Osmanlı toplumundaki yeri, kadının kadına bakışı, toplum dışına itilmesi konularına  ustalıkla değiniyor.

Selma Rıza kimdir?

5 Şubat 1872’de İstanbul’da doğdu. Babası, Şûrâ-yı Devlet ve Meclis-i Âyan üyesi Ali Rıza Bey, annesi Avusturya kökenli Naile Hanım’dır. Özel öğretmenlerden iyi bir eğitim aldı. 1892’de, henüz yirmi yaşındayken, Uhuvvet romanını yazmaya başladı ancak sağlığında yayımlatmadı. 1898’de İttihat ve Terakki’nin kurucularından ağabeyi Ahmet Rıza Bey’in yanına Paris’e gitti ve Sorbonne Üniversitesi’nde eğitim gördü. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kadın bir üyesi olarak siyasi faaliyetlerde bulundu. Paris’te yayımlanan Meşveret ve Şûrâ-yı Ümmet gazetelerinde yazılar yazdı. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanıyla İstanbul’a döndü. 1908-1913 yılları arasında Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nin (Kızılay) genel sekreterliğini yürüttü. Müslüman Osmanlı kızlarının eğitimi için 1916’da Kandilli Adile Sultan İnas Mekteb-i Sultanîsi’nin (Kandilli Kız Lisesi) açılmasına öncülük etti. Hanımlara Mahsus Gazete ve Kadınlar Dünyası gibi yayın organlarında yazılar yazdı. Kadın hakları, eğitim ve çeşitli sosyal girişimlerde aktif rol aldı. 5 Ekim 1931’de İstanbul’da vefat etti.

Kaynaklar

(1) İki metin arasındaki farklar ile ilgili teze ulaşmak için tıklayınız 

Kitaptan bir bölüm okumak için tıklayınız.